Sài Gòn 50 năm đổi tên: Những gì đã mất và những gì trường tồn

Được đăng 14 phút trước

Thời gian đọc: 14 phút

Nửa thế kỷ trước, Sài Gòn mất tên, nhường chỗ cho Thành phố Hồ Chí Minh sau một quyết định của "bên thắng cuộc". Qua bao vật đổi sao dời, tên gọi Sài Gòn vẫn có sức sống mãnh liệt đời sống.

Trong một số phát biểu vào năm 2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần nói rằng Sài Gòn trước năm 1975 như một "Hòn ngọc Viễn Đông", đồng thời nhận xét vào những năm 1960, Sài Gòn là điểm sáng và "Singapore cũng không bằng".

Những phát biểu này thu hút sự chú ý không chỉ vì góc nhìn về lịch sử phát triển đô thị, mà còn bởi việc tên gọi "Sài Gòn" được nhắc đến một cách tự nhiên trong diễn ngôn chính thức của người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam.

Đã 50 năm kể từ khi Quốc hội Việt Nam quyết định đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1976, nhưng cái tên Sài Gòn vẫn hiện diện mạnh mẽ trong đời sống – trong trao đổi hằng ngày, trong văn chương, âm nhạc, thương hiệu và trong ký ức của nhiều thế hệ.

"Đi vô Sài Gòn", "lên Sài Gòn", "mưa Sài Gòn", "người Sài Gòn", hay thậm chí câu rao bán hàng: "Bánh mì Sài Gòn, đặc ruột thơm bơ, bánh mì Sài Gòn, một ngàn một ổ..." không chỉ thân thuộc tại miền Nam mà còn lan ra tới tận miền Bắc.

Đó vẫn là cách nói quen thuộc của hàng triệu người dân trong và ngoài thành phố, kể cả những người sinh ra nhiều năm sau khi Sài Gòn đã chính thức mang tên Thành phố Hồ Chí Minh.

Hai tiếng ấy vẫn xuất hiện trên biển hiệu quán xá, trong tên doanh nghiệp, bài hát, tác phẩm văn chương và trong cách người dân gọi thành phố hằng ngày.

Nhưng ngoài cái tên vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, thành phố đã thay đổi ra sao sau nửa thế kỷ?

Sài Gòn xưa: 'như ở nước ngoài'

Điều khiến thành phố này nổi bật trong nửa đầu thế kỷ 20 là một đời sống đô thị sôi động, một nền giáo dục phát triển và bầu không khí cởi mở hiếm có trong khu vực.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt, nhà thơ, dịch giả Hoàng Hưng, một người "Hà Nội phố" đã chuyển vào Sài Gòn sinh sống từ năm 1977, cho biết trước khi thành phố đổi tên, ông đã có dịp vào Sài Gòn thăm mẹ và họ hàng di cư từ năm 1954.

"Còn nhớ khi từ trên xe đò đi từ Đà Nẵng vào bước chân xuống đường Trần Quang Khải, tôi đã choáng ngợp tưởng như mình ra nước ngoài!

"Cảm nhận của tôi về Sài Gòn sau vài tháng sống ở đó thật rõ ràng: một thành phố đầy sức sống, với sự năng động của nền kinh tế thị trường, hàng hóa hết sức phong phú, đa dạng...

"Chỉ một gói mì tôm lúc đó cũng bao nhiêu ý nghĩa," ông chia sẻ.

Là trung tâm hành chính của Nam Kỳ thuộc Pháp, Sài Gòn đã sớm trở thành nơi hội tụ của nhiều nền văn hóa.

Người Việt, người Hoa, người Pháp, người Ấn và nhiều cộng đồng khác cùng sinh sống, tạo nên một đô thị đa sắc màu với những khu phố, chợ, nhà hàng, quán cà phê và nhà hát hoạt động nhộn nhịp.

Những tờ báo như Gia Định Báo – tờ báo quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, Đông Pháp Thời Báo, Thần Chung, hay sau này là Chính Luận, Sài Gòn Mới, Tự Do... trở thành diễn đàn của giới học giả, nhà văn, nhà báo và công chúng đô thị.

Trên các sạp báo ở trung tâm Sài Gòn, người dân có thể dễ dàng tìm thấy cả báo tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp lẫn tiếng Hoa, thậm chí cả tạp chí Playboy, cho thấy mức độ đa dạng về ngôn ngữ, văn hóa và đời sống công cộng mà ít đô thị nào trong khu vực khi đó có được.

Sài Gòn cũng là một trong những trung tâm giáo dục quan trọng nhất của Đông Dương. Nơi đây tập trung nhiều trường học danh tiếng như Petrus Ký, Gia Long, Marie Curie hay Viện Đại học Sài Gòn, đào tạo nhiều thế hệ trí thức, nhà văn, nhà báo, chính khách và doanh nhân.

Sinh viên từ khắp miền Nam và cả Campuchia, Lào tìm đến Sài Gòn để học tập, góp phần biến thành phố thành trung tâm tri thức của khu vực.

Cùng với sự phát triển của giáo dục là một đời sống văn hóa phong phú. Sài Gòn có các nhà hát, rạp chiếu bóng, phòng hòa nhạc, hiệu sách, thư viện và các tụ điểm giải trí hiện đại. Âm nhạc, điện ảnh, cải lương và sau này là tân nhạc đều phát triển mạnh, tạo nên một không gian văn hóa năng động mà nhiều đô thị trong khu vực khi đó chưa có được.

Tinh thần cởi mở và khả năng tiếp nhận cái mới là một nét đặc trưng của Sài Gòn. Đây là nơi những xu hướng thời trang, âm nhạc, ẩm thực và lối sống mới thường xuất hiện đầu tiên trước khi lan ra các địa phương khác. Chính sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại đã tạo nên bản sắc riêng của thành phố.

Nhà thơ Hoàng Hưng, tác giả của những tập thơ tạo tiếng vang như Ngựa biển, Người đi tìm mặt, Hành trình,... cho biết ông rất ấn tượng với một nền giáo dục tốt đẹp, học sinh lễ phép kỷ luật ở Sài Gòn khi đó.

Bên cạnh đó, ông còn đề cập đến kho sách khổng lồ, đa dạng của một nền văn học, nghiên cứu và dịch thuật cởi mở, nhiều chiều, khai thác văn hóa dân tộc, đặc biệt là Phật giáo, và cập nhật kiến thức quốc tế; những tình khúc du dương, lãng mạn, đặc biệt là ca khúc Trịnh Công Sơn đầy ám ảnh da diết.

"Gần đây, có nghe Tổng Bí thư Tô Lâm khen ngợi Sài Gòn những năm 1960 còn văn minh hiện đại hơn Singapore cùng thời gian, thì thấy cái tên Sài Gòn quả là gắn với một cuộc sống tốt đẹp đáng nhớ," nhà thơ Hoàng Hưng nói.

'Lịch sử sang trang'

Sau khi Sài Gòn sụp đổ năm 1975, chính quyền cộng sản đổi tên thành phố bằng tên lãnh tụ Hồ Chí Minh, thay nhiều tên đường cũ bằng tên các nhà cách mạng, đảng viên cộng sản.

Vào ngày 2/7/1976, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa 6, Quốc hội đã thông qua nghị quyết chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong phần mở đầu của nghị quyết, Quốc hội nêu rằng nhân dân Sài Gòn - Gia Định "luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người", đồng thời khẳng định thành phố "xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại".

Vào thời điểm đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Dũng đang học đại học ở Huế.

"Những người đọc văn chương chữ nghĩa như chúng tôi thì chỉ thấy một điểm thôi: là lịch sử sang trang," ông nhớ lại.

Theo nhà ngôn ngữ học này, việc đổi tên Sài Gòn không phải là sáng kiến của Quốc hội năm 1976, mà thật ra là một ý định đã được nung nấu từ lâu.

Ông Dũng chỉ ra rằng trong bài thơ Ta đi tới ra đời vào năm 1954, nhà thơ Tố Hữu đã viết: Ai đi Nam bộ/ Tiền Giang, Hậu Giang/ Ai vô thành phố/ Hồ Chí Minh/ Rực rỡ tên vàng...

"Người chiến thắng thì họ làm cái gì tùy họ, nếu có ý kiến gì chắc là rất dễ dàng bị gán mác phản động. Còn những người có suy nghĩ xa hơn thì chưa chắc họ đồng ý, nhưng tôi không tin có ai đủ can đảm mở miệng can ngăn.

"Thành ra cái tên Thành phố Hồ Chí Minh được thông qua một cách nhẹ nhàng. Tâm lý xã hội người thì phấn khởi, người khi cay đắng, nhưng tất cả đều phải chấp nhận," ông nói với BBC.

Sài Gòn thành tên phường

Vào giữa thập niên 1970, khu vực Sài Gòn - Gia Định có khoảng hơn ba triệu dân. Đây là trung tâm kinh tế, thương mại và hành chính lớn nhất miền Nam Việt Nam, với hệ thống cảng, ngân hàng, trường đại học và các khu dân cư được hình thành qua nhiều thời kỳ.

Không gian đô thị khi ấy chủ yếu tập trung ở khu vực các quận (cũ) nội thành như Quận 1, Quận 3, Quận 5, Phú Nhuận và một phần Bình Thạnh. Xa hơn là những vùng ngoại ô với ruộng lúa, kênh rạch và làng xóm.

Ngày nay, sau nhiều lần mở rộng địa giới và đặc biệt sau khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu vào năm 2025, TP HCM đã trở thành siêu đô thị với diện tích và dân số lớn nhất Việt Nam (khoảng 6.772 km² và dân số hơn 14 triệu người).

Sài Gòn hiện nay là tên của một phường ở trung tâm thành phố, được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ phường Bến Nghé cùng một phần phường Đa Kao và phường Nguyễn Thái Bình của Quận 1 cũ.

Với diện tích hơn 3km2 và dân số hơn 47.000 người, phường này được xem là trái tim của thành phố, nơi tập trung nhiều công trình mang tính biểu tượng như phố đi bộ Nguyễn Huệ, Nhà hát Thành phố, trụ sở UBND TP HCM, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm và bờ sông Sài Gòn.

Theo PGS-TS Hoàng Dũng, người đã cùng gia đình chuyển vào TP HCM sinh sống từ hơn 30 năm trước, Sài Gòn bắt đầu chỉ là khu vực trung tâm.

"Ví dụ như tôi ở Gò Vấp, mà nói là mai 'lên Sài Gòn', thì có nghĩa chính là lên khu trung tâm đó. Bây giờ gọi là phường Sài Gòn thì là phù hợp," ông nhận xét.

Trong khi đó, nhà thơ Hoàng Hưng nói rằng, với cá nhân ông "thôi thì phải chấp nhận" việc cái tên Sài Gòn được lưu giữ tới tư cách là một phường để nó không mất hẳn tên về mặt hành chính.

"Thực tình, tôi mong muốn TP HCM là một đại đô thị, bao gồm: thành phố Sài Gòn (hoặc Sài Gòn - Gia Định), thành phố Vũng Tàu, thành Thủ Dầu Một. Được thế là đẹp nhất," ông chia sẻ quan điểm.

TP HCM qua những thăng trầm

Trong nửa thế kỷ kể từ khi mang tên TP HCM, đô thị lớn nhất Việt Nam đã trải qua nhiều thăng trầm.

Nếu xét về nốt thăng, TP HCM ngày nay là đầu tàu kinh tế của Việt Nam, đóng góp khoảng một phần tư GDP cả nước và là trung tâm tài chính, công nghệ, logistics và dịch vụ lớn nhất.

Đây cũng là nơi hội tụ của con người từ mọi miền: sinh viên tới học tập, mọi tầng lớp người dân tới kiếm việc làm, cơ hội kinh doanh.

Hàng chục khu đô thị mới đã mọc lên ở phía Đông, phía Nam và phía Tây. Những nơi từng là đầm lầy hoặc vùng nông nghiệp như Thủ Thiêm, Phú Mỹ Hưng hay một phần TP Thủ Đức đã trở thành các trung tâm kinh doanh và khu dân cư hiện đại.

Hệ thống hạ tầng cũng thay đổi mạnh mẽ. Nếu như Sài Gòn trước đây chủ yếu phụ thuộc vào xe máy, xe buýt và đường bộ thì TP HCM ngày nay đã có tuyến metro đầu tiên đi vào hoạt động sau gần 20 năm thi công, cùng mạng lưới đường cao tốc, đường vành đai và các dự án giao thông quy mô lớn đang tiếp tục được triển khai.

Nhà thơ Hoàng Hưng nhận định rằng những năm gần đây, TP HCM có nhiều thay đổi theo hướng tốt, đặc biệt là xây dựng kiến trúc hiện đại; dịch vụ, thương mại phục vụ đời sống người dân.

Theo ông, đó là nhờ nền kinh tế thị trường được khôi phục, kinh tế tư nhân được khuyến khích, từ đó mới có những thành tựu rõ ràng là các khu đô thị hiện đại như Phú Mỹ Hưng, Vinhomes... hay các hệ thống trường học tư thục và quốc tế; hệ thống siêu thị; hệ thống xe buýt công cộng; hệ thống xe công nghệ mà ông cho là "hữu hiệu hơn nhiều nước khác".

"Tôi tin là với truyền thống năng động, cởi mở của người Sài Gòn và đường lối kinh tế mới của nhà nước Việt Nam, thành phố này sẽ phát triển mạnh mẽ," ông đánh giá.

Nhưng bên cạnh đó còn có những nốt trầm.

Những năm sau 1975, thành phố đối mặt với nhiều khó khăn do hậu quả chiến tranh, cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung và tình trạng khan hiếm hàng hóa.

Nửa cuối thập niên 1970, các chiến dịch cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh được triển khai, trong đó nhiều doanh nghiệp và hộ kinh doanh tư nhân, đặc biệt là cộng đồng doanh nhân người Hoa vốn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thương mại của Chợ Lớn, bị quốc hữu hóa hoặc buộc phải ngừng hoạt động. Nhiều gia đình đô thị Sài Gòn bị đẩy đi vùng kinh tế mới. Hàng chục ngàn người bỏ xứ ra đi.

Cùng với căng thẳng trong quan hệ Việt Nam-Trung Quốc và làn sóng nạn kiều, người Hoa rời Việt Nam vào cuối những năm 1970, hoạt động kinh tế bị rối loạn, sụp đổ.

Gần đây hơn, đại dịch Covid-19 là một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong lịch sử hiện đại của thành phố.

Là tâm dịch lớn nhất cả nước vào năm 2021, TP HCM chịu tổn thất nặng nề về kinh tế và con người. Theo số liệu từ Bộ Y tế Việt Nam, thành phố là nơi có số ca tử vong do COVID-19 cao nhất cả nước, với 19.985 người. Con số thực tế được cho là cao hơn thế.

PGS-TS Hoàng Dũng cho rằng một nốt trầm về mặt văn hóa sẽ có tác động sâu xa là việc "cả một nền báo chí lẫy lừng của Sài Gòn" bị dẹp bỏ.

Từ ngày 1/7, tám cơ quan báo chí, gồm báo Người Lao Động, Phụ nữ TP HCM, Pháp luật TP HCM cùng năm tạp chí, chấm dứt hoạt động độc lập.

Ba đơn vị được tổ chức lại, gồm báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ (bản điện tử) và Đài Phát thanh - Truyền hình TP HCM (HTV), sẽ trực thuộc cơ quan mới cùng với Trung tâm Đào tạo và Truyền thông.

"Tôi nghĩ đây là một thiệt hại rất lớn về đời sống tinh thần. Lịch sử báo chí khi viết về giai đoạn này phải coi đây là một sự kiện đau đớn không thể quên được," nhà ngôn ngữ học này cho hay.

Vì sao cái tên Sài Gòn vẫn còn đó?

Nửa thế kỷ sau khi mất tên với tư cách là một đơn vị hành chính, cái tên Sài Gòn vẫn chưa biến mất khỏi đời sống.

Sài Gòn hiện diện trong hàng loạt thương hiệu: Bia Sài Gòn, Saigon Co.op, Saigon Centre, SaigonTourist... Nhiều doanh nghiệp thành lập sau năm 1975 vẫn lựa chọn "Sài Gòn" làm thương hiệu vì giá trị nhận diện và tính biểu tượng.

Trên mạng xã hội, nhiều người vẫn giới thiệu mình là "người Sài Gòn". Trong văn chương, âm nhạc, báo chí, tên gọi này vẫn được sử dụng như một biểu tượng của sự phóng khoáng, cởi mở và nhịp sống sôi động.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, điều này xuất phát từ việc Sài Gòn không chỉ là một địa danh hành chính mà đã trở thành một biểu tượng văn hóa.

PGS-TS Hoàng Dũng nói với BBC rằng cái tên Sài Gòn đã tồn tại mấy trăm năm, vừa là vấn đề lịch sử, vừa là vấn đề văn hóa, tâm lí xã hội.

"Cái tên Sài Gòn khó mà gạch bỏ đi được và nó cũng chẳng có tội lỗi gì mà gạch bỏ. Cho nên người dân và ngay cả chính quyền người ta dùng từ Sài Gòn cũng là bình thường," ông nêu quan điểm.

Đối với nhà thơ Hoàng Hưng, người đã sống ở thành phố này gần 50 năm, cái tên TP HCM không cho ông những cảm xúc như tên Sài Gòn, "có lẽ vì nó chỉ mang ý nghĩa chính trị, hành chính đơn thuần, không gợi lên cái gì tha thiết, gắn bó".

"Bản thân tôi là người gốc Hà Nội mấy đời, bà nội tôi là người góp phần xây dựng nên những đường phố ở Hà Nội những năm 1920, nhưng cũng tự hào là đã trở thành 'người Sài Gòn' với thời gian dài nhất của đời mình," ông nói thêm.

Nhà ngôn ngữ học Hoàng Dũng lưu ý rằng đa số người dân đang sống tại thành phố này là cư dân sau năm 1975, ngay trong lòng chế độ mới, nên cách nhìn của họ sẽ khác ông cha họ.

"Cho nên đây là câu chuyện của tương lai, sự hòa hợp, hòa giải dân tộc phù hợp rất lớn vào cách hành xử của chính quyền. Họ phải cho thấy tính chính danh của mình ngày càng được đắp bồi chứ không phải là hao mòn," nhà nghiên cứu này kết luận.