Dữ liệu: NGỌC ĐỨC - Đồ họa: TUẤN ANH
Dưới góc nhìn tương lai, việc Tuổi Trẻ khép lại sứ mệnh báo in và chuyển thành một tòa soạn hoàn toàn điện tử không phải sự kết thúc mà là sự chuyển đổi sang mô hình báo chí phù hợp với xu hướng toàn cầu: báo chí đi tìm bạn đọc, thay vì chờ bạn đọc tìm đến báo chí.
Công chúng đang ở đâu?
Việc sử dụng chatbot AI để cập nhật tin tức đang gia tăng nhanh chóng: hiện có 10% người dùng sử dụng chatbot AI để xem tin tức, tăng so với mức 7% của năm ngoái. Người dùng đánh giá cao chiều sâu thông tin và giải thích chi tiết chatbot mang lại, cũng như khả năng đặt thêm các câu hỏi nối tiếp.
Ngoài ra khoảng một phần tư số người được hỏi tiếp nhận tin tức từ các nhà sáng tạo nội dung cá nhân hoặc người có sức ảnh hưởng (influencer) chuyên về tin tức.
Họ cho rằng các nhà sáng tạo mang tính giải trí cao hơn, dễ hiểu hơn và tạo cảm giác gần gũi hơn so với các kênh tin tức truyền thống; tuy nhiên độ tin cậy và tính khách quan không cao. Vì vậy những nguồn này không thay thế hoàn toàn mà là bổ sung cho các kênh truyền thông truyền thống.
Giờ hãy nhìn sang ba thị trường Đông Nam Á. Tại Thái Lan, TikTok, YouTube Shorts và Facebook Reels chiếm ưu thế áp đảo. Tin tức thông qua người có ảnh hưởng phổ biến rộng rãi, từ đó tạo ra làn sóng nhà báo công dân.
Tương tự tại Malaysia, khoảng một phần ba người dùng tiếp cận nội dung từ người có sức ảnh hưởng và nhà sáng tạo nội dung chuyên về tin tức.
Tại Singapore, các kênh trực tuyến và mạng xã hội (ứng dụng nhắn tin WhatsApp, Facebook và YouTube) vẫn là những phương thức tiếp cận tin tức phổ biến. Tỉ lệ tiếp cận qua truyền hình và báo in liên tục sụt giảm trong vài năm qua.
Kinh nghiệm từ các tòa soạn trên thế giới
- Ưu tiên độc giả. Xu hướng toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ từ doanh thu quảng cáo theo lượt xem sang doanh thu từ độc giả, tức thuyết phục người đọc trả tiền vì giá trị thực sự, ví dụ như "ủng hộ báo chí vì tầm quan trọng xã hội".
Muốn được vậy, nhiều tờ báo châu Âu áp dụng mô hình thiết kế bài viết nhằm giải quyết các nhu cầu cụ thể của đời sống (hay còn gọi là báo chí giải pháp) như y tế, nhà ở, dịch vụ công... khiến báo chí trở thành một công cụ hữu ích thay vì chỉ là nguồn tin thuần túy.
Thư điện tử định kỳ gửi tới cộng đồng độc giả nhiều lần mỗi tuần là cách xây dựng thói quen đọc bền vững, không phụ thuộc vào thuật toán của các nền tảng bên ngoài. Xu hướng "tin tức tìm đến tôi" (news‑finds‑me) khiến báo chí phải chủ động tìm độc giả, thay vì chờ họ đến trang chủ.
- Đa định dạng, đa nền tảng. Mô hình đa nền tảng giúp kéo dài "vòng đời" của một nội dung. Một chủ đề tin tức giờ đây cần được hình dung triển khai từ đầu theo nhiều định dạng - ví dụ bài viết dài trên web, video ngắn cho điện thoại, đồ họa tương tác cho mạng xã hội, bản âm thanh cho podcast.
Cụ thể hơn, tại Na Uy, phát trực tiếp, đặc biệt với thể thao địa phương và sự kiện cộng đồng, được xem là công cụ hiệu quả để thu hút lượt đăng ký mới. Ngoài ra, các tòa soạn thành công đang chuyển dịch từ video kiểu "phóng viên đứng nói" sang video hiện trường trực quan, giàu hình ảnh thực tế.
- Mạng xã hội là một phần hữu cơ của quy trình làm báo. Nghiên cứu về các tờ báo lớn tại Mỹ nhấn mạnh không phải "đưa báo lên mạng xã hội" mà là "sản xuất nội dung riêng cho từng nền tảng". Biên tập viên mạng xã hội cần được tham gia trực tiếp vào các cuộc họp nội dung hằng ngày.
Ba bài toán cụ thể
Dựa trên những xu hướng và nghiên cứu nêu trên, trong bối cảnh chuyển đổi hoàn toàn sang môi trường số, Tuổi Trẻ có cơ hội tái định hình mô hình hoạt động nhằm giải quyết ba bài toán cụ thể nhằm ở đúng nơi độc giả đang hiện diện.
1. Bài toán doanh thu: Khi doanh thu từ báo in (đặc biệt từ quảng cáo) không còn, dữ liệu người dùng trở thành tài sản chiến lược.
Môi trường báo điện tử hoàn toàn cho phép Tuổi Trẻ thu thập dữ liệu phản hồi thực (như độc giả đọc gì, lúc nào, trên thiết bị nào, thích định dạng nào) để cá nhân hóa nội dung và tăng mức độ gắn bó.
Dựa vào đó, báo cũng có thể làm những tuyến bài độc quyền, thu hút lượt xem. Áp lực thương mại cũng đòi hỏi các tòa soạn mở rộng nguồn thu sang tổ chức sự kiện, báo cáo chuyên đề.
2. Bài toán giữ chân độc giả: Khi báo in ngừng sản xuất, giữ chân và chuyển tiếp độc giả từ báo in sang điện tử là việc cần làm ngay.
Tuổi Trẻ có thể tiếp cận độc giả từ những kênh ứng dụng tin nhắn hoặc mạng xã hội được dùng nhiều. Sau đó tòa soạn nên phát triển nội dung theo hướng "ưu tiên độc giả", bắt đầu từ việc tập trung vào những chủ đề thiết yếu của đời sống như nhà ở, giao thông, y tế, giáo dục, môi trường.
Đây là những lĩnh vực mà báo chí có thể tạo diễn đàn đối thoại, lắng nghe ý kiến hoặc thậm chí có giải pháp đến công chúng. Gửi thư tổng hợp tin tức hằng ngày, hằng tuần cũng là cách xây dựng mối quan hệ với độc giả.
3. Bài toán con người: Đây là thách thức khó nhất. 13 năm trước, biên tập viên Financial Times bấy giờ, Lionel Barber, từng gửi thông điệp nội bộ nhằm tái định hình tờ báo cho kỷ nguyên kỹ thuật số: "Chúng ta phải trở thành biên tập viên nội dung, không phải biên tập viên trang báo. Chúng ta phải tư duy lại cách thức xuất bản nội dung, bao gồm thời điểm và hình thức thể hiện".
Nghiên cứu của giáo sư Gillian Doyle vào năm 2014 chỉ ra rằng nhiều tòa soạn thất bại trong chuyển đổi số vì vẫn bị "neo" vào nhịp sản xuất báo in, xuất bản theo giờ cao điểm của tòa soạn thay vì theo giờ độc giả online nhiều nhất.
Để vận hành hiệu quả, tòa soạn cần tái cấu trúc quy trình xuất bản theo nhịp số, điện tử thay vì nhịp báo in và sử dụng dữ liệu làm nền tảng cho mọi quyết định nội dung.
Đầu tư đào tạo đội ngũ phóng viên đa năng cũng quan trọng không kém. Một số phóng viên, biên tập viên cũng có khả năng trở thành nhà sáng tạo nội dung tin tức, cùng với tòa soạn tạo thêm tệp công chúng, giải quyết vấn đề thiếu tin cậy và không khách quan từ những nhà sáng tạo nội dung không được đào tạo báo chí.
Tuổi Trẻ chuyển mình vào thế giới số với lợi thế mà không nhà sáng tạo nội dung nào có được: 51 năm uy tín, thương hiệu lớn và niềm tin của hàng triệu bạn đọc. Chuyển đổi thành công không có nghĩa là trở thành một kênh mạng xã hội khác mà là mang giá trị báo chí đích thực đến bất cứ nơi nào bạn đọc đang có mặt.
Tôi tin rằng Tuổi Trẻ sẽ làm được điều này.
