Tạp chí giấy không dùng AI chinh phục người Nhật

Xu hướng này không chỉ phản ánh tình yêu bền bỉ của người dân xứ sở hoa anh đào dành cho giấy mực, mà còn mở ra hy vọng tìm kiếm lớp độc giả mới cho ngành xuất bản đang chật vật trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).

Hấp dẫn nhờ xúc giác

Theo báo Guardian, zine là một dạng ấn phẩm tự làm (DIY) xuất hiện từ thập niên 1930 trong cộng đồng yêu thích khoa học viễn tưởng tại Mỹ.

Khác với các tạp chí thương mại, zine thường được người sáng tạo tự thiết kế, tự in ấn và phát hành với số lượng giới hạn. Nội dung của zine trải dài từ những suy tư cá nhân, thơ ca, nhiếp ảnh cho đến các chủ đề ngách ít xuất hiện trên truyền thông đại chúng.

Tại Nhật Bản những năm gần đây, loại hình này dần bước ra khỏi phạm vi nhỏ hẹp để trở thành một hiện tượng văn hóa đáng chú ý. Năm 2020, ông Nakanishi Tsutomu - người đứng đầu nhóm hiệu sách Book Culture Club - đã khởi xướng sự kiện Zine-fest đầu tiên.

Chỉ trong vòng 5 năm, hoạt động này đã phát triển từ một hội chợ quy mô khu phố thành mạng lưới các lễ hội phủ sóng khắp xứ sở hoa anh đào.

Theo trang Unseen Japan, người đọc Nhật Bản giờ có thể dễ dàng bắt gặp những cuốn sách tranh do trẻ em tự thực hiện, những chia sẻ về hành trình làm mẹ của các phụ huynh, hay tập thơ tình của những cặp vợ chồng cao tuổi xuất hiện trên kệ của các chuỗi nhà sách lớn hoặc thậm chí được truyền hình giới thiệu.

Sức hấp dẫn của zine không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở trải nghiệm xúc giác mà những sản phẩm số khó có thể giả lập.

Đơn cử như câu chuyện của hai nhà sáng tạo Kazuma Obara và Akihico Mori được Hãng tin AFP kể lại: Giữa tiếng máy chạy rào rào và mùi mực hăng nồng tại một xưởng in ở Kyoto, họ chăm chú dõi theo từng trang phóng sự ảnh khổ lớn của mình đang thành hình.

Khi những tờ báo được in ra từ dây chuyền, các kỹ thuật viên nhanh chóng lật giở từng trang để kiểm tra chất lượng.

Chia sẻ với AFP khi đôi bàn tay còn lấm mực in, nhà sáng tạo Kazuma Obara cho biết giấy là một phương tiện có thể đánh thức cả năm giác quan - điều mà mạng xã hội không thể làm được.

Ông đánh giá điện thoại di động là thiết bị mang tính "khép kín", trong khi đó, "truyền thông in ấn cực kỳ cởi mở" vì mọi người "có thể đưa nó cho người khác và cùng nhau đọc nó".

AI không thể sao chép

Sự trỗi dậy của zine diễn ra trong bối cảnh ngành xuất bản truyền thống tại Nhật Bản đang trải qua giai đoạn suy giảm kéo dài.

Theo báo The Straits Times, doanh thu từ sách và tạp chí hiện chỉ còn khoảng 40% so với mức đỉnh 2.600 tỉ yen đạt được năm 1996.

Hiệp hội Các nhà xuất bản và biên tập báo chí Nhật Bản cho biết lượng phát hành báo chí trong năm 2025 cũng đã giảm hơn một nửa so với thời kỳ hoàng kim cuối thập niên 1990.

Không chỉ Nhật Bản, ngành xuất bản toàn cầu cũng đang đối mặt với những thách thức mới từ AI và mạng xã hội. Một khảo sát tại Anh năm 2025 cho thấy một nửa số tiểu thuyết gia được hỏi tin rằng AI có thể thay thế công việc của họ trong tương lai.

Chính trong bối cảnh đó, zine nổi lên như một phản ứng trước xu hướng đồng nhất hóa của thế giới số. Với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ Nhật Bản, zine là cách định nghĩa và giữ gìn bản sắc cá nhân, là sản phẩm được tạo ra bằng sự chăm chút của người sáng tạo và trao tận tay người đọc.

Đài truyền hình NHK dẫn số liệu từ một công ty nghiên cứu tư nhân cho biết quy mô thị trường tự xuất bản của Nhật Bản được ước tính đạt khoảng 150 tỉ yen trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3-2026, gần gấp đôi so với bốn năm trước - cho thấy nhu cầu ngày càng lớn đối với những sản phẩm mang dấu ấn và trải nghiệm đọc khác biệt.

Harumi Kikuchi, 22 tuổi, người tham quan tại một hội chợ zine tổ chức tại Tokyo, chia sẻ: "AI và mạng xã hội vận hành dựa trên thuật toán, liên tục cung cấp cho chúng ta những thứ mà chúng nghĩ chúng ta muốn xem hoặc phù hợp với chúng ta. Nhưng việc có rất nhiều người sáng tạo zine ở đây đã chứng minh có vô số cách nhìn nhận thế giới khác nhau".

Ông Masato Sugiura, đại diện chuỗi nhà sách Sanseido, nhận định độc giả ngày nay không chỉ tìm kiếm thông tin mà còn tìm kiếm sự đồng cảm. "Ai cũng đang tìm kiếm điều gì đó thực sự chạm đến mình. Có lẽ độc giả bị thu hút bởi zine vì đây là những ấn phẩm ngách, phản ánh rất nhiều chủ đề và góc nhìn khác nhau", ông nói.

Trong khi đó, tác giả Watashi Kishino thừa nhận AI có thể làm ra rất nhiều thứ, nhưng khẳng định "vẫn có một sức hấp dẫn đặc biệt khi được cầm trên tay một thứ hữu hình".

Nhà sáng tạo này lạc quan rằng sách và tạp chí in sẽ tiếp tục tồn tại bất chấp thời đại kỹ thuật số: "Có một sự ấm áp mà chỉ giấy mới có thể mang lại. Chắc chắn vẫn có những người đang tìm kiếm điều đó".

Đồng quan điểm, nhà văn Mori (44 tuổi) tin rằng độc giả có thể "cảm nhận được tâm huyết của người sáng tạo khi cầm tác phẩm trên tay". "Tôi nghĩ đó chính là điều khiến zine hấp dẫn đến vậy, và AI đơn giản sẽ không thể sao chép được" - ông nói.