Thứ tư, 5/8/2026, 00:00 (GMT+7)
Sau hơn một tháng vận hành thí điểm, sàn giao dịch tín chỉ carbon không ghi nhận thêm giao dịch do hạn chế về nguồn cung hàng hóa, doanh nghiệp chưa quen thị trường.
Hôm khai trương sàn giao dịch carbon Việt Nam cuối tháng 6, ông Olivier Marquette, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành AES Việt Nam, bấm lệnh bán 100 hạn ngạch khí nhà kính, với giá khoảng 5 USD mỗi tấn CO2e. Nhà máy nhiệt điện Mông Dương II (Quảng Ninh) thuộc sở hữu của họ được phân bổ hạn ngạch 25,5 triệu tấn CO2e trong 2025-2026.
Tổng cộng 1.210 hạn ngạch được chuyển nhượng qua sàn carbon trong ngày đầu giao dịch thí điểm. Từ đó đến nay, sàn chưa ghi nhận thêm giao dịch nào.
Giải thích lý do sàn chưa sôi động, bà Đặng Hồng Hạnh, Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn Năng lượng và Môi trường (VNEEC), cho biết hàng hóa hiện hạn chế cả về chủng loại lẫn nguồn cung. Mặt hàng duy nhất được giao dịch trên sàn là hạn ngạch phát thải giai đoạn tuân thủ 2025-2026, mã VN2025, đại diện cho hơn 511 triệu tấn CO2e. Mã hàng này có thời hạn giao dịch đến ngày 24/12/2027.
Hạn ngạch khí nhà kính là giới hạn ô nhiễm tối đa doanh nghiệp được phép phát thải trong một khoảng thời gian. Trên cơ sở hạn ngạch phân bổ, doanh nghiệp nào gây ô nhiễm vượt mức sẽ phải mua hạn ngạch của doanh nghiệp ít phát thải hơn.
Sản phẩm khác của sàn là tín chỉ carbon, nhưng chưa thể đưa vào giao dịch trong năm nay, theo bà Hạnh. Nguyên nhân là do hai nhóm dự kiến đưa lên sàn (tín chỉ trong nước và theo cơ chế phát triển sạch Điều 6 Thỏa thuận Paris) chưa sẵn sàng.
Với nhóm tín chỉ quốc tế, nguồn cung sớm nhất từ các dự án chuyển tiếp theo cơ chế phát triển sạch (CDM) cũng cần ít nhất 6-8 tháng để hoàn tất thủ tục. Trong khi đó, khung phương pháp luận cho các dự án tín chỉ trong nước chưa được ban hành.
Bên mua và bán trong giai đoạn vận hành thí điểm sàn carbon cũng chưa nhiều, mới có 92 doanh nghiệp, đại diện cho 110 cơ sở phát thải lớn đăng ký tham gia. Bản thân họ cũng chưa dự báo được lượng phát thải, mức hạn ngạch thừa, thiếu để giao dịch.
Chưa kể, theo bà Đặng Hồng Hạnh, nhiều doanh nghiệp vẫn lúng túng các khâu cơ bản khi muốn đưa sản phẩm lên sàn carbon như hạch toán, thuế hay ghi nhận doanh thu, chi phí từ hạn ngạch.
Biến động giao dịch carbon từ ngày khai trương sàn đến ngày 4/8. Nguồn: HNX
Thực tế, với thị trường và hàng hóa hoàn toàn mới, những doanh nghiệp như AES Việt Nam thừa nhận mục tiêu của họ là "làm quen với quy trình giao dịch".
Giới chuyên gia cho rằng sự trầm lắng giai đoạn đầu là bình thường, bởi mục tiêu chính lúc này là kiểm chứng toàn bộ hệ thống vận hành và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý.
Tương tự Việt Nam, sàn carbon của Trung Quốc, Hàn Quốc cũng vắng bóng giao dịch trong những tháng đầu vận hành. Bắc Kinh khởi động sàn giao dịch (ETS) vào năm 2021, sau gần 10 năm thí điểm tại các địa phương. Trong 3 tháng đầu, lượng giao dịch chỉ mang tính "học hỏi và chuẩn bị", hoạt động mua - bán sôi động vào gần cuối kỳ tuân thủ khi doanh nghiệp hoàn tất khâu kiểm kê phát thải.
Còn tại Hàn Quốc, sàn ETS thanh khoản kém trong 3 năm (2015-2017) do doanh nghiệp giảm phát thải không chịu bán hạn ngạch. Tình trạng này buộc nhà điều hành bổ sung hai ngân hàng lớn làm nhà tạo lập thị trường (market makers), dùng lượng hạn ngạch dự trữ do chính phủ nắm giữ bán ra, tăng nguồn cung.
Để sàn carbon "đắt" khách, tăng thanh khoản, bà Nguyễn Hồng Loan cho rằng cần mở rộng danh sách doanh nghiệp phải kiểm soát phát thải. Đồng thời, hệ thống MRV (kiểm kê, đo đạc, thẩm định...) - nền tảng của hạn ngạch và tín chỉ carbon - nên được chuẩn hóa để đảm bảo minh bạch, đáng tin cậy.
Ông Sana Ur Rehman, chuyên viên phân tích cấp cao tại EBC Financial Group, nhấn mạnh MRV là nền móng của toàn bộ thị trường. Bởi lẽ, nếu hai nhà máy áp dụng phương pháp đo lường hoặc ranh giới kiểm kê khác nhau, mức thừa thiếu hạn ngạch giữa họ sẽ không thể so sánh trên cùng một mặt bằng.
Bên cạnh đó, bà Loan nhìn nhận việc cho phép các tổ chức tài chính và đơn vị tạo lập thị trường (market makers) tham gia, như Hàn Quốc, sẽ giúp kích thích giao dịch, hình thành tín hiệu giá minh bạch theo đúng quan hệ cung - cầu.
Bảng thông tin sàn giao dịch carbon ngày 29/6. Ảnh: Thủy Trương
Với doanh nghiệp, các chuyên gia khuyến nghị ưu tiên giảm dấu chân carbon nội tại và lập "bảng cân đối carbon" để tính toán phát thải, hạn ngạch cùng chi phí theo các kịch bản giá. Trong đó, việc kiểm soát tiêu thụ điện năng cần được thực hiện trước khi tính đến đầu tư năng lượng sạch.
Ông Nguyễn Thành Huy, quyền Giám đốc Novaon Industry (Tập đoàn Novaon), lưu ý doanh nghiệp nên bắt đầu với năng lượng - lĩnh vực phát thải lớn nhất. Họ cần đo đếm chính xác lượng điện tiêu thụ, ưu tiên tiết kiệm rồi mới tính toán phương án đầu tư năng lượng sạch như điện mặt trời mái nhà.
Về dài hạn, chuyên gia EBC Financial Group cho rằng nhà điều hành cần xây dựng chuẩn dữ liệu carbon dùng chung cho doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư. Dữ liệu phát thải được thẩm định minh bạch sẽ giúp ngân hàng và nhà đầu tư đánh giá rủi ro tín dụng, định giá doanh nghiệp.
"Doanh nghiệp có dữ liệu giảm thải sẽ thuận lợi hơn khi tiếp vận vốn xanh, và biến sàn carbon thành hạ tầng cho tăng trưởng bền vững", ông Rehman nói.
Thủy Trương
