Quảng NgãiSuốt hơn 50 năm, ông Thạnh và bà Ngân giữ cuốn sổ có tên 181 liệt sĩ, hoàn cảnh hi sinh và vị trí chôn cất, mở ra khả năng để người thân, đồng đội tìm thấy.
Căn nhà ở tổ 3, phường Cẩm Thành, Quảng Ngãi, của ông Đào Ngọc Thạnh, 96 tuổi, và vợ là bà Mai Thị Kim Ngân, 81 tuổi, lưu giữ nhiều huân, huy chương, kỷ vật kháng chiến. Trong đó có cuốn sổ ghi chép về các liệt sĩ dày hàng chục trang.
Cuốn sổ đã ngả vàng, nhưng còn nguyên vẹn do chủ nhân gìn giữ cẩn thận. Từng trang ghi tên tuổi, quê quán, ngày hi sinh của 181 chiến sĩ và y bác sĩ tại Bệnh xá quân y B23, thuộc huyện miền núi Trà Bồng cũ của Quảng Ngãi.
Ông Đào Ngọc Thạnh và vợ là bà Mai Thị Kim Ngân xem lại những trang ghi ghép về các chiến sĩ hi sinh trong cuốn sổ đã gìn giữ hơn nửa thế kỷ. Ảnh: Phạm Linh
Ông Thạnh tham gia cách mạng ở miền Bắc, và được điều động về Bệnh xá quân y B23 năm 1968, làm y sĩ, trực tiếp mổ xẻ, xử lý vết thương cho chiến sĩ. "Tính tôi cẩn thận nên lập cuốn sổ này. Khi đồng đội hi sinh, nhân viên của bệnh xá sẽ ghi lại thông tin, rồi sau đó tôi đối chiếu, rà soát lại để bổ sung lưu trữ", ông nói.
Qua nhiều năm, cuốn sổ dày thêm cùng những nét chữ của nhiều người. Mỗi trang mới là tên những đồng đội ngã xuống. Đến khi đơn vị giải thể, ông Thạnh mới khép lại những dòng ghi chép.
Còn bà Mai Thị Kim Ngân, vợ ông Thạnh, công tác ở bệnh xá từ tháng 5/1965. Đến năm 1970 bà đi học dược sĩ ở Kon Tum, đến năm 1974 trở lại B23 tiếp tục công tác, trực tiếp chăm sóc, điều trị cho thương binh.
Theo vợ chồng cựu y sĩ, B23 tuy mang tên "bệnh xá" nhưng có quy mô lớn, có thời điểm tiếp nhận 300-400 thương binh sau các trận đánh lớn. Thương binh từ chiến trường được đưa qua các trạm trung chuyển trước khi vào khu điều trị. Để giữ bí mật vị trí đóng quân, dân công chỉ khiêng đến một điểm nhất định, sau đó cán bộ y tế của bệnh xá tiếp nhận và đưa vào sâu trong rừng.
Khi hi sinh, các liệt sĩ được chôn cất tại 3 khu vực: khu A nằm giáp Quảng Nam cũ (nay là Đà Nẵng); khu B ở gần đồng bằng, huyện Sơn Tịnh cũ; và khu C xa nhất về phía tây, ở núi Cà Đam, gần Kon Tum cũ và Lào.
Trong đó, ở vị trí gần đồng bằng huyện Sơn Tịnh và gần Quảng Nam cũ, người dân và chính quyền địa phương đã quy tập ở một số thời điểm, riêng khu vực quanh núi Cà Đam, đến nay vẫn còn nhiều hài cốt chưa được tìm thấy.
"Gần 30 năm trước tôi còn trở lại khu vực đó và vẫn nhận ra địa hình cũ. Giờ già rồi không đi nổi nữa, chỉ còn nhớ để chỉ lại cho các cháu bộ đội tìm", ông nói.
Danh sách trong cuốn sổ ghi nhận hơn 162 liệt sĩ là bộ đội, thương binh thuộc nhiều đơn vị chiến đấu như D406, K55, C81, D48, D2/503... Ngoài ra còn 19 cán bộ, nhân viên của chính Bệnh xá B23, gồm y sĩ, y tá, dược sĩ, bác sĩ và cán bộ chính trị hy sinh trong quá trình công tác.
Quê quán của các liệt sĩ trải rộng từ Hà Tây, Thái Bình, Ninh Bình, Hà Bắc, Thanh Hóa, Hải Phòng, Nam Hà đến nhiều địa phương ở Quảng Ngãi. Phần lớn nhập ngũ và vào chiến trường trong giai đoạn 1965-1970.
Theo vợ chồng ông Thạnh, nhiều chiến sĩ hy sinh vì vết thương quá nặng, sốt rét ác tính, uốn ván hoặc bệnh xá bị bom đạn đánh trúng. Một số cán bộ quân y ngã xuống khi vận chuyển thương binh, cõng vũ khí hoặc bị phục kích trên đường công tác.
Với mỗi đồng đội ngã xuống, ông Thạnh ghi lại đầy đủ nhất có thể tuổi, quê quán, ngày nhập ngũ, cấp bậc, phiên hiệu đơn vị, nguyên nhân tử vong, nơi chôn cất và thông tin người thân. Ông lưu ý ngày ghi trong sổ là thời điểm mất tại bệnh xá, có thể khác giấy báo tử vì nhiều đơn vị tính từ lúc chiến sĩ bị thương hoặc mất liên lạc.
Bà Ngân là một trong những người trực tiếp tham gia chôn cất nhiều liệt sĩ tại B23. Theo bà, điều kiện chiến tranh và thiếu nhân lực, việc mai táng thường được thực hiện ngay gần bệnh xá, đánh dấu bằng cọc gỗ.
"Chúng tôi còn sống, còn nhớ được vị trí chôn cất để lực lượng tìm kiếm khảo sát, đánh giá. Mong những thông tin hai vợ chồng gìn giữ có thể giúp tìm thấy và đưa các anh về quê", bà Ngân nói.
Bà Ngân bồi hồi khi kể về những chiến sĩ hi sinh. Ảnh: Phạm Linh
Nhiều năm qua, cuốn sổ không chỉ được vợ chồng ông Thạnh gìn giữ mà còn trở thành nguồn tư liệu giúp thân nhân liệt sĩ tìm người thân. Đến nay, hơn 60 gia đình từ nhiều tỉnh, thành đã đến đối chiếu thông tin về những người hy sinh tại Bệnh xá B23.
Tuy nhiên, theo ông Thạnh, phần lớn các gia đình chỉ đến đối chiếu để chắc rằng người thân hi sinh tại Quảng Ngãi. "Phải có giám định ADN mới xác định được danh tính", ông nói.
Cũng theo cựu y sĩ, ngoài cuốn sổ này, hiện vẫn còn một số y sĩ, y tá, dược sĩ từng công tác tại B23 còn sống và có thể cung cấp thêm nhiều thông tin phục vụ công tác tìm kiếm. Các già làng và người cao tuổi ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số quanh khu vực bệnh xá cũ vẫn có thể nhớ những vị trí chôn cất trước đây.
Từ khi biết Quảng Ngãi triển khai chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, hai ông bà thường xuyên theo dõi thông tin. Với họ, đây là cơ hội để những đồng đội còn nằm lại giữa núi rừng có thể được đưa về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi cho biết đã tiếp nhận thông tin từ hai cựu y sĩ và đang cử cán bộ thu thập, xác minh hồ sơ, phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập.
Phạm Linh
