Hàng hóa phải kiểm định hải quan: Làm sao để ngăn chặn 1 lô hàng lấy mẫu 2 lần?

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Khoa học công nghệ và Môi trường cho rằng việc sửa đổi Luật Hải quan với trọng tâm là đẩy mạnh ứng dụng số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu mang lại nhiều ý nghĩa.

Bởi với việc chuyển trục quản lý từ kiểm tra từng lô hàng sang quản lý theo chủ thể và dữ liệu, hay là điều khoản phân luồng đều giúp doanh nghiệp được hưởng lợi. 

Tuy nhiên, ông Sơn cho rằng việc kiểm soát chất lượng hàng hóa là cần thiết nhưng dự luật cần giữ nguyên tinh thần khoản 5 Điều 29 Nghị định số 08/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hải quan và luật hoá quy định.

Nguy cơ tăng thêm rủi ro, thêm thủ tục

* Nhiều ý kiến băn khoăn về quy định kiểm định hải quan liệu có tăng thêm biện pháp quản lý, kiểm soát hải quan hay không. Ý kiến của ông thì sao?

- Về bản chất hoạt động này không mới, nhưng theo cách dự thảo đang viết thì có nguy cơ trở thành một biện pháp quản lý mới. 

Hiện nay ngành hải quan đang vận hành 5 phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO 17025, thực hiện theo Nghị định số 08 của Chính phủ, thì kiểm định là biện pháp phụ trợ khi các cách khác không giải quyết được. 

Nhưng với dự thảo quy định việc "xác định hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cần kiểm định hải quan", thì đã mở rộng từ chỗ là biện pháp cuối cùng trở thành một quyền độc lập, không điều kiện, không giới hạn. 

Điều này làm tôi băn khoăn vì có thể tạo thêm một tầng kiểm tra bên cạnh kiểm tra hồ sơ hải quan, kiểm tra thực tế và kiểm tra chuyên ngành. 

Vấn đề này được các đại biểu Quốc hội nêu và Bộ Tài chính đã tiếp thu, nghiên cứu đề xuất bỏ cả khoản 27 Điều 4 và Điều 16b liên quan. Tôi tán thành hướng xử lý đó nhưng cần luật hoá ngay trong dự thảo.

* Vậy những rủi ro nào có thể xảy ra khi áp dụng quy định trên?

- Quy định đang thiết kế không có mốc thời hạn nào trong khi Luật Hải quan hiện hành quy định thời hạn 30 ngày xác định số thuế chính thức vào "ngày nhận được kết quả giám định".

Dự thảo đưa ra "Thông báo kết quả kiểm định hải quan", không phải "kết quả giám định", nhưng lại không sửa quy định về thời hạn cơ quan hải quan làm thủ tục. 

Dự thảo cũng quy định cả việc kiểm định phục vụ cho "thực hiện chính sách quản lý hàng hóa". Hay cụm từ "tiêu chí kỹ thuật" quy định tại Điều 16b giao thoa với kiểm tra chất lượng theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Luật Đo lường. 

Như vậy cùng một lô hàng có thể bị lấy mẫu hai lần bởi hai cơ quan, trái với yêu cầu của Nghị quyết số 68 về chấm dứt kiểm tra chồng chéo.

Dự thảo không quy định ai chịu chi phí đánh giá lại, đánh giá bổ sung. Mà chi phí lớn nhất với doanh nghiệp không phải tiền kiểm định, đó là tiền lưu kho, lưu bãi, chậm giao hàng, nhất là với nông sản, thủy sản, hóa chất và hàng có hạn sử dụng.

Tôi xin nhấn mạnh, hậu kiểm không có nghĩa là bỏ hết kiểm tra tại cửa khẩu. Với hàng có dấu hiệu vi phạm rõ ràng thì vẫn phải chặn. Vấn đề là điều kiện kích hoạt phải chặt, và một khi đã kích hoạt thì phải có ràng buộc về thời gian cùng cơ chế cho hàng được đi.

Làm sao để tránh lạm dụng, giảm gánh nặng thủ tục và rủi ro

* Góp ý của đại biểu để hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu khi thực hiện kiểm định không tạo nên gánh nặng thủ tục và rủi ro cho doanh nghiệp?

- Tôi cho rằng cần tập trung vào ba cải tiến. 

Đó là tổ chức giám định do cơ quan hải quan lựa chọn ở bước cuối phải độc lập. Thông báo phải nêu rõ căn cứ, lý do. Cơ quan hải quan chịu chi phí giám định và trả chi phí nếu kết quả cuối cùng phù hợp

Cùng đó, cần sửa quy định để mở cửa giải phóng hàng cho cả trường hợp đang chờ kết quả và rà soát mốc quy định thời hạn để không tạo khoảng trống. Cần luật hóa giá trị sử dụng của thông báo kết quả trong thời hạn nhất định. 

Bổ sung nguyên tắc không kiểm tra trùng lặp, tức là hàng hóa đã có kết quả thử nghiệm, chứng nhận hợp quy thì không kiểm định lại. Có quy định về điều khoản chuyển tiếp bởi hiện quy định 6 trường hợp nhưng không có trường hợp này và nếu bỏ sót, doanh nghiệp đang sử dụng kết quả cũ sẽ phải làm lại từ đầu.