Khi khởi công năm 2015, cầu biên giới Gordie Howe được kỳ vọng là biểu tượng cho quan hệ Mỹ - Canada, nhưng các biến cố liên tục xảy ra cho đến ngày khánh thành.
Đầu tháng trước, Thủ tướng Canada Mark Carney thông báo Cầu Quốc tế Gordie Howe, dự án được chờ đợi từ lâu nối thành phố Detroit, bang Michigan, Mỹ, với thành phố Windsor, bang Ontario, Canada, đã sẵn sàng khánh thành vào ngày 12/6, kết thúc hơn một thập kỷ thi công cây cầu biên giới này.
Nhưng thông báo này lập tức châm ngòi sóng gió. Tổng thống Mỹ Donald Trump, người trước đó từng dọa lùi ngày thông xe vì tranh chấp thương mại giữa hai nước, cho rằng Thủ tướng Canada đang cố tình qua mặt mình. Ông thậm chí tính đến việc thu hồi giấy phép thông xe đối với cây cầu.
Cầu Gordie Howe nhìn từ xa hôm 24/7. Ảnh: Reuters
Các cố vấn Nhà Trắng đã thuyết phục ông Trump từ bỏ ý định này, nhưng lễ cắt băng khánh thành cây cầu được lên kế hoạch vào ngày 12/6 vẫn bị hủy vào phút chót.
Thủ tướng Carney cho biết Canada đồng ý hoãn ngày thông xe theo yêu cầu từ Mỹ. Đây là biến cố mới nhất trong hành trình kéo dài một thập kỷ của cây cầu dây văng dài 2,4 km này, công trình phản ánh rõ nét những thăng trầm trong quan hệ Mỹ - Canada.
Giải quyết bài toán kinh tế
Hành lang Detroit - Windsor là một trong những điểm giao thương bận rộn nhất ở Bắc Mỹ, nơi phụ tùng ôtô và hàng hóa khác được vận chuyển qua lại giữa các nhà máy của Mỹ và Canada. Trước đây, phương tiện di chuyển dọc hành lang này sẽ phải đi qua cầu Ambassador gần 100 năm tuổi bắc qua sông Detroit.
Cầu Ambassador được tỷ phú Manuel Matty Moroun mua quyền kiểm soát vào năm 1979 trước khi truyền lại cho con trai Matthew Moroun và gia tộc này đã vận hành nó suốt hàng chục năm qua. Đây là trường hợp cực kỳ hiếm hoi trên thế giới khi một cửa ngõ biên giới quốc tế quan trọng bậc nhất lại nằm trong tay tư nhân thay vì nhà nước.
Cây cầu này vận chuyển khoảng 25% tổng kim ngạch thương mại giữa Mỹ và Canada, mang lại nguồn lợi nhuận khổng lồ từ thu phí cho gia tộc Moroun.
Cầu Ambassador nối Mỹ với Canada hồi tháng 6/2021. Ảnh: Windsor Star
Tuy nhiên, cầu Ambassador chỉ có bốn làn xe và dẫn vào một khu vực đông đúc của Windsor, không còn đủ khả năng xử lý lượng giao thương xuyên biên giới vốn tăng vọt kể từ khi Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) có hiệu lực năm 1994.
Trong năm ngoái, cây cầu đã cũ kỹ xây từ năm 1929 này phải gánh hơn 1,8 triệu lượt xe tải. Các phương tiện thường phải chờ đợi hàng giờ để đi qua cây cầu này do kẹt xe, khiến chuỗi cung ứng dễ rơi vào tê liệt mỗi khi xảy ra sự cố.
Đây là lý do chính phủ Canada và chính quyền bang Michigan đã đàm phán một thỏa thuận xây dựng cây cầu biên giới mới nhằm giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông ở hai bờ sông Detroit. Chính phủ Canada nhất trí tự bỏ toàn bộ chi phí xây dựng, tương đương khoảng 4,5 tỷ USD.
Theo hiệp ước, cây cầu thuộc sở hữu chung của Canada và bang Michigan, trong đó Canada sẽ thu phí để bù đắp chi phí xây dựng, còn phía Mỹ không thu phí.
Năm 2015, khi thủ tướng Canada lúc bấy giờ là Stephen Harper công bố tên cây cầu, đặt theo tên huyền thoại khúc côn cầu Gordie Howe, ông đã hết lời ca ngợi mối quan hệ hữu nghị bền chặt với Mỹ.
Cầu Gordie Howe được thi công với nhiều làn xe và kết nối trực tiếp với đường cao tốc, giúp giảm đáng kể thời gian di chuyển. Phí lưu thông dành cho xe tải thương mại trên cầu mới là 8,75 USD mỗi trục xe, thấp hơn nhiều so với mức 20 USD trên cầu Ambassador.
Mức phí này đồng nghĩa là tiền qua cầu Gordie Howe được tính dựa trên số trục bánh xe của phương tiện, ví dụ, xe tải nhỏ hai trục sẽ trả 17,5 USD, còn xe container 5 trục phải trả 43,75 USD.
Nghiên cứu năm 2021 cho thấy cầu Gordie Howe sẽ giúp rút ngắn 20 phút di chuyển cho mỗi xe tải và tiết kiệm hàng tỷ USD cho ngành vận tải.
Sóng gió bùng phát
Nhưng dự án cầu Gordie Howe lại đe dọa trực tiếp đến gia tộc tỷ phú Moroun. Nhà Moroun đã chi hàng chục triệu USD cho các vụ kiện, vận động hành lang và chiến dịch truyền thông nhằm ngăn cản việc xây dựng cầu mới nhưng đều thất bại.
"Chúng tôi nhanh chóng nhận ra nhà Moroun rất giỏi trong việc ngáng đường tiến độ", Roy Norton, tổng lãnh sự Canada tại Detroit giai đoạn 2010-2014, người từng đi khắp bang Michigan để vận động cho dự án, nói.
Gia tộc Moroun, những nhà tài trợ lớn của đảng Cộng hòa, đã quyên góp hàng trăm nghìn USD cho các chính trị gia và ủy ban chính trị ở cấp bang, liên bang từng phản đối dự án xây cầu mới.
Năm 2018, Manuel Matty Moroun, cha của Matthew Moroun, từng kêu gọi ông Trump thu hồi giấy phép do tổng thống Barack Obama cấp cho dự án cầu Gordie Howe, nhưng dường như không được chú ý.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Tổng thống Trump đã xếp cầu Gordie Howe vào danh sách các dự án hạ tầng ưu tiên. Hai cựu quan chức Canada cho biết họ không nhớ có bất kỳ lời phàn nàn nào về cây cầu trong quãng thời gian này.
Nhưng sang nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump dường như đã thay đổi. Matthew Moroun, từng ủng hộ một triệu USD cho một ủy ban hành động chính trị (PAC) hậu thuẫn ông Trump, hồi tháng 2 tới Washington gặp Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick để bàn về dự án cầu Gordie Howe.
Tỷ phú muốn ngăn cầu biên giới Mỹ - Canada bằng mọi giá
Theo hai quan chức am hiểu vấn đề, sau cuộc trao đổi với Matthew Moroun, Bộ trưởng Lutnick đã điện đàm với Tổng thống Trump. Vài giờ sau, ông Trump đăng bài trên mạng xã hội Truth Social, dọa ngăn khánh thành cầu Gordie Howe trừ khi Canada đối xử công bằng và tôn trọng hơn với Mỹ.
Tổng thống cáo buộc công trình không dùng thép Mỹ, dù giới chức Canada và cựu thống đốc bang Michigan Rick Snyder đều khẳng định dự án có sử dụng cả vật liệu lẫn nhân công Mỹ.
Cầu Gordie Howe sẽ không được mở cửa cho đến khi Washington "được đền bù đầy đủ những gì chúng ta đã trao cho họ và quan trọng hơn là Canada phải đối xử với Mỹ một cách công bằng, tôn trọng như chúng ta xứng đáng được hưởng", ông Trump tuyên bố.
Lời đe dọa của ông Trump đã tạo ra sóng gió chính trị ở cả hai bên biên giới. Tại Canada, Thủ tướng Carney hứng chịu nhiều chỉ trích vì ký thỏa thuận mới để đưa cây cầu vào hoạt động, điều mà phe đối lập coi là hành động nhượng bộ trước áp lực từ Washington. Tại Mỹ, phe Dân chủ yêu cầu điều tra liệu có phải ông Trump cố tình trì hoãn việc khánh thành cây cầu để trả ơn nhà tài trợ chiến dịch của mình hay không.
Gia tộc Moroun đã quyên góp thêm 150.000 USD cho ủy ban gây quỹ chung của Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson. Công ty Cầu Quốc tế Detroit của gia đình này cũng đã chi 550.000 USD cho Ballard Partners, một công ty vận động hành lang có mối quan hệ thân thiết với Tổng thống Trump.
Nỗ lực cứu vãn
Đến đầu tháng 7, giới chức Mỹ và Canada đạt được một thỏa thuận mở đường cho việc thông xe cầu Gordie Howe, sau một tháng trì hoãn. Theo thỏa thuận, 50% nguồn thu ròng từ phí qua cầu và trạm kiểm soát sẽ được chia cho một quỹ do Mỹ kiểm soát trong 15 năm đầu, đồng thời cho phép Washington có quyền phủ quyết đối với những điều chỉnh về mức phí trong thời gian đó.
Động thái này được coi là mang lại lợi ích cho nhà Moroun. Theo thỏa thuận gốc ký năm 2012, Canada sẽ thu toàn bộ tiền phí cho đến khi hoàn vốn chi phí xây dựng, sau đó mới chia đôi khoản thu với bang Michigan.
Phát biểu với báo giới tuần trước, Thủ tướng Carney ước tính phía Mỹ sẽ nhận được khoảng 5% chi phí xây cầu trong vòng 15 năm và khẳng định thỏa thuận năm 2012 vẫn giữ nguyên giá trị. Tuy nhiên, Tổng thống Trump hôm 24/7 lại tuyên bố thỏa thuận đó không còn hiệu lực, cho thấy câu chuyện có thể vẫn còn nhiều diễn biến bất ngờ phía trước.
Sau khi Tổng thống Trump đe dọa tăng thuế, phía Canada thậm chí đã rút lời mời các quan chức Mỹ tham dự lễ cắt băng khánh thành chung, chỉ tổ chức buổi lễ ở trong nước vào ngày 24/7.
Một chiếc xe tải đậu gần cầu Gordie Howe trong lễ khánh thành tại thành phố Windsor, bang Ontario, Canada, hôm 24/7. Ảnh: AP
Tuy nhiên, bất chấp căng thẳng thương mại giữa Washington và Ottawa vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, cầu Gordie Howe cuối cùng sẽ được thông xe vào ngày 27/7 theo thỏa thuận đã ký.
"Chuyện cây cầu vướng vào rắc rối không có gì bất ngờ. Nó chỉ là một khoảng đen khác trong bức tranh toàn cảnh về mối quan hệ ngày càng rạn nứt và bế tắc giữa hai bên", Christopher Sands, chuyên gia thuộc Đại học Johns Hopkins, Mỹ, nhận định.
Norton, cựu tổng lãnh sự Canada tại Detroit, cho biết ông có những cảm xúc lẫn lộn về thỏa thuận mà Canada mới đạt được với Mỹ, nhưng vẫn thấy vui vì cầu Gordie Howe cuối cùng cũng được khánh thành.
"Đó là cả một hành trình dài đầy trắc trở", ông nói. "Từng có thời điểm người ta phải hoài nghi rằng liệu cây cầu có thể trở thành hiện thực hay không".
Vũ Hoàng (Theo WSJ, Detroit Metro Times, Reuters)
