Muỗi truyền viêm não Nhật Bản thường hoạt động về đêm, bay xa đến 3,2 km và có thể đưa virus qua nhiều vật chủ trước khi lây sang người.
Từ đầu năm đến nay, Bệnh viện Nhi Đồng 2 TP HCM tiếp nhận 6 trường hợp viêm não Nhật Bản, trong đó 2 trường hợp gặp di chứng não, phải mở khí quản và thở máy kéo dài. Bệnh viện Nhi đồng TP cũng điều trị 7 ca viêm não Nhật Bản, hầu hết các trường hợp đều trở nặng, phải đặt nội khí quản, thở máy.
Bác sĩ Lê Thị Gấm, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết bệnh lây lan do muỗi Culex đốt hút máu động vật nhiễm virus rồi đốt người. Có một số đặc điểm của loài muỗi này khiến chúng trở thành vector truyền bệnh.
Muỗi Culex đang hút máu người. Ảnh: CDC
Đường bay xa, phạm vi phát tán rộng
Muỗi Culex là vector truyền virus viêm não Nhật Bản, có khả năng di chuyển xa. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ghi nhận một số loài muỗi Culex có thể bay xa tới 3,2 km.
Theo bác sĩ Gấm, muỗi Culex có sức bay bền. Khi được các luồng khí hỗ trợ, chúng có thể phát tán đến khu vực cách xa nơi sinh sản. Một thí nghiệm đánh giá sức bay công bố năm 2022 tại Nhật Bản ghi nhận nhóm Culex tritaeniorhynchus có thể bay liên tục tới 38 giờ. Phân tích khí tượng cũng gợi ý chúng có thể theo luồng gió từ lục địa sang Nhật Bản.
Vì vậy, muỗi xuất hiện trong khu dân cư không nhất thiết sinh sản ngay tại đó. Chúng có thể phát tán từ ruộng lúa, trang trại chăn nuôi hoặc vùng nước đọng cách xa nhiều kilomet. Diệt muỗi quanh nhà là cần thiết, nhưng chưa đủ để kiểm soát nguồn truyền bệnh.
Hoạt động mạnh vào ban đêm
Khác với muỗi Aedes truyền sốt xuất huyết thường đốt người vào ban ngày, muỗi Culex chủ yếu tìm vật chủ từ tối đến sáng hôm sau.
Nghiên cứu năm 2021 tại vùng nông thôn Campuchia, nơi virus viêm não Nhật Bản lưu hành, cho thấy các loài muỗi truyền bệnh hoạt động quanh năm, kể cả mùa khô. Thời gian hoạt động kéo dài từ 18h đến 6h sáng.
Đây là lúc nhiều gia đình sinh hoạt ngoài trời hoặc đã ngủ, nên dễ mất cảnh giác. Trẻ chơi ngoài sân buổi tối, người không ngủ màn hoặc sống gần ruộng lúa, chuồng gia súc có nguy cơ tiếp xúc với muỗi cao hơn.
Vết đốt có thể khó nhận biết
Theo bác sĩ Gấm, vết đốt của muỗi Culex không phải lúc nào cũng sưng đỏ hoặc ngứa rõ. Phản ứng trên da phụ thuộc đáp ứng miễn dịch của từng người với protein trong nước bọt muỗi.
Tài liệu y khoa StatPearls cho biết nước bọt muỗi chứa các chất giúp giãn mạch, chống đông và chống kết tập tiểu cầu, hỗ trợ quá trình hút máu. Vết đốt vì vậy có thể chỉ là nốt nhỏ, nhanh biến mất, khiến người bị đốt không nhận ra từng tiếp xúc với muỗi.
Sau khi muỗi nhiễm bệnh đốt người, virus viêm não Nhật Bản theo nước bọt muỗi xâm nhập cơ thể. Thời gian ủ bệnh thường 4-14 ngày. Phần lớn người nhiễm không có triệu chứng hoặc chỉ sốt, đau đầu nhẹ.
Một số trường hợp có thể tiến triển thành viêm não nặng, với sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy, co giật, rối loạn ý thức, liệt hoặc hôn mê. Tỷ lệ tử vong ở người có biểu hiện viêm não có thể lên tới 30%. Nhiều người sống sót chịu di chứng lâu dài như động kinh, yếu liệt, suy giảm trí nhớ, rối loạn hành vi, ngôn ngữ hoặc vận động.
Sinh sản nhanh tại nơi có nước đọng
Muỗi Culex thường sinh sản ở ruộng lúa, mương tưới, ao tù, vùng ngập nước và khu chăn nuôi. Một số loài cũng có thể phát triển trong cống rãnh, nước thải hoặc vật dụng chứa nước quanh nhà.
Theo CDC, mỗi lần đẻ, muỗi cái có thể tạo bè khoảng 100-300 trứng nổi trên mặt nước. Khi điều kiện thuận lợi, muỗi chỉ mất 7-10 ngày để phát triển từ trứng thành con trưởng thành.
Khả năng đẻ nhiều, vòng đời ngắn và có nhiều nơi sinh sản khiến quần thể muỗi dễ tăng nhanh, hoặc phục hồi sau các đợt phun hóa chất.
Người sống gần ruộng lúa, ao hồ, mương nước, vùng ngập hoặc khu chăn nuôi nên phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, đậy kín dụng cụ chứa nước và loại bỏ vật dụng có thể đọng nước quanh nhà. Gia đình nên lắp lưới chống muỗi, ngủ màn, mặc quần áo dài và dùng sản phẩm xua muỗi theo hướng dẫn.
Muỗi truyền virus qua nhiều vật chủ
Muỗi Culex không chỉ hút máu người mà còn hút máu nhiều loài động vật. Điều này giúp virus viêm não Nhật Bản duy trì trong tự nhiên.
Chim hoang dã, nhất là chim nước như cò, diệc, là ổ chứa virus. Khi hút máu chim mang virus, muỗi bị nhiễm mầm bệnh. Sau đó, chúng có thể truyền virus sang lợn trong những lần hút máu tiếp theo.
Lợn là vật chủ khuếch đại quan trọng vì virus có thể nhân lên với nồng độ cao trong máu. Muỗi khác hút máu lợn nhiễm bệnh sẽ tiếp tục mang virus, rồi truyền sang lợn, chim hoặc người. Nhờ vậy, virus luân chuyển qua nhiều vật chủ và tạo vòng lây truyền dai dẳng.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine viêm não Nhật Bản tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Hoàng Dương
Để phòng bệnh, bác sĩ Gấm khuyến cáo người dân tiêm vaccine đầy đủ, đúng lịch. Sau tiêm, cơ thể tạo kháng thể nhận diện và vô hiệu hóa virus trước khi chúng xâm nhập hệ thần kinh trung ương, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng viêm não nặng.
Việt Nam lưu hành nhiều loại vaccine phòng viêm não Nhật Bản cho trẻ em và người lớn. Vaccine Jevax (Việt Nam) có trong chương trình Tiêm chủng Mở rộng và tiêm chủng dịch vụ. Sau ba mũi cơ bản, trẻ cần tiêm nhắc một mũi mỗi ba năm.
Vaccine Jeev (Ấn Độ) tiêm hai mũi cách nhau một tháng, dùng cho trẻ từ 12 tháng tuổi đến người lớn 49 tuổi. Vaccine có thể cần tiêm nhắc khi có dịch hoặc trước khi đi vào vùng dịch.
Vaccine Imojev (Thái Lan) dành cho trẻ từ 9 tháng tuổi và người lớn. Trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi tiêm hai mũi cách nhau một năm; người từ 18 tuổi trở lên tiêm một mũi. Vaccine không cần tiêm nhắc lại. Người khó tuân thủ lịch nhắc mỗi ba năm với Jevax có thể chuyển sang loại thế hệ mới để kết thúc lịch tiêm.
Bình An
