Nguồn hình ảnh, Getty Images
Được đăng 29 phút trước
Thời gian đọc: 7 phút
"Giáo dục khai phóng" đang hứng chịu làn sóng chỉ trích, đấu tố dữ dội chưa từng có. Hàng loạt tờ báo, tổ chức giáo dục tại Việt Nam đã phải đục bỏ cụm từ này, các bài phát biểu của lãnh đạo trung ương cũng chung số phận.
Giáo dục khai phóng từng dần được nhìn nhận một cách tích cực ở Việt Nam trong những năm qua. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, làn sóng đấu tố trên mạng xã hội đã không ngừng công phá mô hình giáo dục này, tạo nên một không khí kinh sợ và hành vi thỏa hiệp lan rộng.
Mới nhất, Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam thuộc Đại học Fulbright Việt Nam đã đưa ra quyết định tạm hoãn buổi tọa đàm khoa học Phan Châu Trinh & hôm nay có nội dung xoay quanh chủ đề "khai phóng", vốn được lên lịch tổ chức vào tối ngày 13/7.
Trường Đại học VinUni thuộc tập đoàn Vingroup của tỷ phú Phạm Nhật Vượng – đơn vị mà ông Nam từng giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh – gần đây đã đổi tên Viện Khoa học và Giáo dục Khai phóng thành Viện Khoa học Xã hội và Khoa học Tự nhiên nhưng không công khai lý do đổi tên.
Dữ liệu từ tính năng "inspect" của trình duyệt Chrome cho thấy nội dung trang web chính thức của viện này được thay đổi vào ngày 2/7.
Tại Long An, bức tượng mô phỏng hình tượng "Nữ thần khai phóng" đặt tại khu đô thị E.City Tân Đức do Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo (ITA) xây dựng đã bị các cơ quan chức năng yêu cầu tháo dỡ.
Dù lý do chính thức được đưa ra là sai phạm trong quy hoạch và xây dựng, nhưng sự việc này diễn ra đúng thời điểm nhạy cảm liên quan đến khái niệm "giáo dục khai phóng".
Facebook Trung Can Phan, với hơn 29.000 người theo dõi, đã lên một bài viết chỉ trích bức tượng này.
"Một công trình kiến trúc thiểu não không những phủ bụi vào bản sắc văn hóa mà tấn công trực diện vào hệ tư tưởng của một dân tộc bằng kiến trúc lai căng, thâm hiểm chính trị cần phải bị lên án và phá bỏ," người này viết vào hôm 26/6.
Ông Can gần đây nổi lên như là nhân vật đi đầu trong làn sóng đấu tố trên mạng xã hội. Ông Can và những người cùng lập trường thường lên tiếng chỉ trích gay gắt các trí thức mà theo họ là có biểu hiện "xét lại", "lật sử", "chống phá", tấn công bất kỳ ai có quan điểm khác so với quan điểm chính thống của Đảng Cộng sản Việt Nam – từ vụ Nguyễn Thành Nam gần đây cho đến tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh hồi cuối năm ngoái, dù tác phẩm này đã được ghi nhận rộng rãi từ lâu.
Ngay cả nhân vật thuộc nhóm lãnh đạo Chính phủ như Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cũng không thoát khỏi làn sóng tấn công này.
Cụ thể, trong một phát biểu về công tác lập pháp giáo dục hồi đầu tháng Bảy, ông Lê Tiến Châu khẳng định "cần một nghị định mang tính khai phóng".
Tuy nhiên, chỉ một thời gian ngắn sau, từ "khai phóng" đã bị đục bỏ khỏi các bài viết tường thuật trên báo chí và được thay thế bằng từ "đột phá". Đục bỏ lời của một phó thủ tướng không thể là điều mà các tờ báo tự quyết định được, mà phải là một quyết định đến từ cấp trung ương. Điều này càng được khẳng định khi ngay cả báo điện tử Chính phủ cũng đục bỏ từ "khai phóng" khỏi phát biểu của ông Châu.
Cuộc tấn công vào "giáo dục khai phóng" rộ lên dữ dội trong thời gian gần đây thực ra đã bắt đầu dưới nhiều hình thức khác nhau trong vài năm qua, dưới nhiều khẩu hiệu kiểu chống cách mạng màu, chống diễn biến hòa bình.
Chiến dịch truyền thông mang thông điệp "Fearless" (Không sợ hãi) do Trường Đại học Fulbright Việt Nam (FUV) triển khai hồi giữa năm 2024 đã bị nhiều tài khoản mạng xã hội và các trang phân tích chính trị chỉ trích gay gắt.
Nhiều người tố cáo những khẩu hiệu thúc đẩy tinh thần "không sợ hãi" và "tự do tư duy" mang đậm dấu ấn phương Tây này chính là biểu hiện ban đầu, là mầm mống kích hoạt các nguy cơ liên quan đến "Cách mạng màu" nằm trong chiến lược "diễn biến hòa bình" nhằm chuyển hóa chế độ chính trị tại Việt Nam.
Kênh Truyền hình Quốc phòng của Quân đội Nhân dân Việt Nam đã có một phóng sự lên án Trường Đại học Fulbright Việt Nam, cảnh báo cái mà họ gọi là "nguy cơ cách mạng màu".
Giáo dục khai phóng là gì và vì sao nhạy cảm ở Việt Nam?
Tại Việt Nam, công tác giáo dục đặt nặng giáo dục tư tưởng, giáo dục lòng yêu nước, lòng trung thành với Đảng Cộng sản. Các môn học về Đảng Cộng sản Việt Nam, về Hồ Chí Minh là bắt buộc và mang tính giáo điều.
Dù từ lâu các trường đại học đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tính tự chủ đại học, nhưng khái niệm này chủ yếu tập trung vào tài chính, kinh doanh. Giáo trình giảng dạy vẫn chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Nhiều người đánh giá rằng, trong môi trường thiếu tự do học thuật như vậy, thì giáo dục khai phóng khó mà đâm chồi nảy lộc được.
Giờ đây, "giáo dục khai phóng" lại bị đưa lên đoạn đầu đài, như là một thành phần trong một âm mưu sâu rộng của "thế lực thù địch" bên ngoài.
Hôm 12/7, báo Cựu chiến binh đăng tải bài viết với nhan đề Nguy hại của "giáo dục khai phóng", cảnh báo rằng cách giáo dục này sẽ ảnh hưởng xấu đến đường lối, phương châm, làm chệch mục tiêu và đe dọa hệ tư tưởng của nền giáo dục cũng như thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa.
Giáo dục khai phóng, theo định nghĩa của bách khoa toàn thư Britannica, là chương trình giảng dạy ở bậc cao đẳng hoặc đại học nhằm trang bị phông kiến thức nền tảng và phát triển năng lực tư duy toàn diện cho người học; hoàn toàn khác biệt với các chương trình đào tạo nghề, đào tạo chuyên khoa hay kỹ thuật chuyên sâu.
Vào thời Trung cổ tại châu Âu, 7 môn khai phóng tiêu chuẩn bao gồm: Ngữ pháp, Biện luận, Logic (gọi là Bộ ba - Trivium) và Hình học, Số học, Âm nhạc, Thiên văn học (gọi là Bộ bốn - Quadrivium).
Trong hệ thống đại học hiện đại, giáo dục khai phóng lấy việc nghiên cứu văn học, ngôn ngữ, triết học, lịch sử, toán học và khoa học tự nhiên làm nền tảng để xây dựng một nền giáo dục toàn diện.
Đôi khi, chương trình giảng dạy này được hiểu là sự bao hàm của ba nhánh tri thức lớn: khoa học nhân văn, khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.
Trong bối cảnh chính trị Việt Nam, mô hình giáo dục khai phóng – vốn gắn liền với các học viện phương Tây và đặc biệt là Mỹ – thường bị đặt dấu hỏi về mặt an ninh tư tưởng.
Nhiều tiếng nói lý luận trong nước lo ngại rằng việc nhấn mạnh thái quá vào phản biện xã hội, tự do học thuật có thể bị lợi dụng để gieo rắc sự hoài nghi đối với lịch sử cách mạng, hệ thống chính trị, hoặc tạo môi trường "nuôi dưỡng các thế tư tưởng đối lập" dẫn đến bất ổn chính trị.
Một bài viết trên trang Fulcrum của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS) tại Singapore hồi năm 2024 chỉ ra rằng lịch sử ngoại bang can thiệp khiến chính quyền Việt Nam đặc biệt nhạy cảm với các yếu tố nước ngoài và dẫn đến một tư duy cứng nhắc: luôn quy kết mọi nguy cơ bất ổn trong nước cho các thế lực bên ngoài.
Giữa một thế giới kết nối, mối nguy lớn nhất không đến từ bên ngoài mà ẩn sâu ở bên trong: khi người dân trở nên bất mãn, thờ ơ và không còn tin vào những lời tuyên truyền nữa, bài viết kết luận.
Trong những năm qua, Việt Nam chứng kiến sự trỗi dậy của làn sóng chỉ trích các giá trị phương Tây, chống các góc nhìn mới, cách tiếp cận mới về lịch sử mà khác với tài liệu tuyên truyền chính thống của Đảng. Trong bối cảnh đó, những người đưa ra các đánh giá tích cực về triều Nguyễn, về Vua Gia Long, về Tả quân Lê Văn Duyệt, hoặc đưa ra các đánh giá tiêu cực về các lãnh tụ cộng sản dễ dàng bị chụp mũ là "lật sử", "xét lại".
Chưa có một nghiên cứu khoa học về nguyên nhân trỗi dậy của làn sóng dư luận viên đỏ này. Tuy nhiên, có thể thấy làn sóng này nổi lên trùng với thời gian Đảng Cộng sản Việt Nam tăng cường công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng, tăng cường đội ngũ dư luận viên, với lực lượng 47, Ban chỉ đạo 35; Bộ Công an tổ chức các đội dư luận viên số, tập hợp người nổi tiếng trên mạng để "phản bác quan điểm sai trái".
