Cả làng thắp đèn dầu đào địa đạo Đám Toái, 64 liệt sĩ hy sinh dưới lòng đất

Địa đạo Đám Toái (xã Đông Sơn, Quảng Ngãi) từng là nơi tránh bom, công sự chiến đấu và sau này trở thành Trạm phẫu thuật tiền phương A100. Trong lòng đất ấy cũng có một phần lịch sử đau thương, khi 64 cán bộ, chiến sĩ, y bác sĩ và thương bệnh binh đã mãi mãi nằm lại sau trận càn của quân Mỹ vào sáng 9-9-1965.

Thắp đèn dầu đào địa đạo đánh giặc

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945-1954), thực hiện chủ trương bảo vệ vùng tự do, chống sự xâm nhập của quân Pháp từ phía biển, du kích và người dân địa phương bắt tay đào địa đạo Đám Toái. Công trình vừa làm nơi tránh pháo, tránh máy bay ném bom, vừa là công sự chiến đấu.

Ông Nguyễn Khắc Thơ là người trực tiếp tham gia đào địa đạo, lúc đó ông mới 15 tuổi, nay ông đã 89 tuổi. Ký ức ngày đó, cả làng cùng góp sức đào địa đạo đánh giặc vẫn còn trong tâm trí ông Thơ. Đó là sự đoàn kết tạo nên sức mạnh.

"Nhà nào toàn người già thì trẻ nhỏ đi thay. Năm đó tôi mới 15 tuổi, đứa bạn hàng xóm cũng chỉ 11 tuổi. Nhưng đứa nào cũng hăm hở đi đào địa đạo", ông Thơ nhớ lại.

Địa đạo có ba cửa nên người dân chia thành ba nhóm cùng đào. Có ngày, cả trăm người làm việc đủ 12 tiếng mới nghỉ. Người phía trước đào đất, người phía sau chuyển đất ra ngoài, rồi gánh đi đổ cách xa cửa hầm.

Đất chỉ được vận chuyển vào ban đêm. Ban ngày, mọi dấu vết đều phải xóa sạch. "Chỉ cần đổ đất gần cửa hầm là máy bay phát hiện ngay", ông Thơ kể.

Trong lòng đất ẩm thấp, thiếu khí, những người đào địa đạo phải thắp những chiếc đèn dầu tự chế. Đó thực chất chỉ là một hộp sắt đựng dầu hỏa, còn tim đèn được xé từ mảnh vải mùng. Khói đèn cay xè, ám đen cả mũi.

Nhưng những khó nhọc ấy không làm mọi người chùn bước. Sau gần một năm, địa đạo Đám Toái hoàn thành, tạo thành hệ thống địa đạo liên hoàn chạy dọc vùng đồi thấp ven biển.

Đến giai đoạn 1962-1965, địa đạo Đám Toái tiếp tục được mở rộng để trở thành trạm phẫu thuật tiền phương.

Sau cuộc đứng lên năm 1964, Bình Châu trở thành vùng giải phóng. Bộ Tư lệnh Quân khu V quyết định đặt Trạm phẫu thuật tiền phương A100 tại thôn Phú Quý, sử dụng địa đạo Đám Toái làm bệnh viện dã chiến.

Ông Thơ cùng những người từng đào địa đạo năm xưa lại tiếp tục gia cố, mở rộng lòng hầm.

Địa đạo dài hơn 100m, nằm sâu khoảng 5m dưới lòng đất, rộng 1,4m, cao 1,6m, với gần 100 ngách hầm. Mỗi ngách đủ đặt một giường tre, chứa thuốc men, lương thực và làm nơi trú ẩn cho thương bệnh binh khi máy bay hoặc bộ binh Mỹ càn quét.

Từ các điểm chiến đấu, thương binh được dân công tải thương vượt giao thông hào, đưa về nhà dân sơ cứu rồi chuyển xuống địa đạo. Có thời điểm, Trạm A100 điều trị gần 300 thương bệnh binh.

64 cán bộ, chiến sĩ, y bác sĩ và thương bệnh binh ngã xuống lòng địa đạo

Sau trận Vạn Tường vang danh lịch sử diễn ra tháng 8-1965, số thương binh chuyển về Đám Toái tăng mạnh. Tuyến vận chuyển thương binh ngày càng đông, việc ngụy trang không còn kín như trước, khiến vị trí địa đạo dần bị quân đội Mỹ phát hiện.

Sáng 9-9-1965, quân Mỹ đổ bộ lên Ba Làng An, tổ chức càn quét khu vực Đám Toái. Trong quá trình lùng sục, quân Mỹ phát hiện hầm bí mật của y sĩ Lâm (tên thật là Thái Văn Còn), và nữ y tá Lệ. Từ đó, chúng xác định được cửa địa đạo.

Hai người bị khống chế, trói ngay trước cửa hầm. Quân Mỹ sau đó đặt một khối thuốc nổ lớn phá sập lối vào.

Khi quân Mỹ rút đi, ông Thơ cùng lực lượng du kích mới tiếp cận được hiện trường. "Hơn 60 năm rồi nhưng tôi vẫn nhớ mùi thuốc súng, mùi thuốc nổ nồng nặc. Cây cối gãy đổ, đất đá phủ kín cửa hầm", ông Thơ kể.

Y sĩ Lâm và nữ y tá Lệ hy sinh bên ngoài. Dưới lòng địa đạo, 64 y bác sĩ, thương bệnh binh và chiến sĩ bị chôn vùi.

Người dân và du kích lập tức dùng cuốc, xẻng đào bới tại cửa hầm. Nhưng khu vực tiếp tục bị quân Mỹ đánh phá. Cuối cùng, họ chỉ đưa được năm thi thể lên mặt đất rồi phải dừng việc tìm kiếm. "Biết đồng đội còn ở dưới mà không đưa lên được, đau lắm", ông Thơ nói.

Không thể tiếp tục khai quật, người dân đắp thêm đất, lập bàn thờ trên ngọn đồi. Địa đạo Đám Toái trở thành ngôi mộ chung của các liệt sĩ suốt hơn ba thập kỷ.

Năm 1991, địa đạo Đám Toái được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Sáu năm sau, địa phương tiến hành khai quật lòng địa đạo, quy tập hài cốt các liệt sĩ về nghĩa trang phía trên. Tuy nhiên, phần lớn vẫn chưa xác định được danh tính.

Trong số những người được xác định có y sĩ Lâm (Thái Văn Còn), nữ y tá Lệ, các hộ lý Võ Thị Thạnh, Bùi Thị Thứ, Nguyễn Thị Dùm cùng một số y tá, dân công tải thương và cán bộ địa phương.

Liệt sĩ Võ Thị Thạnh là người hàng xóm của ông Thơ, hy sinh khi mới khoảng 18-20 tuổi. Trong lần khai quật năm 1997, người ta tìm thấy một chiếc gương có khắc tên bà, trở thành một trong những di vật hiếm hoi còn lại giúp nhận diện người đã khuất.

Mới đây, trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập mộ liệt sĩ, cơ quan chức năng đã lấy và bàn giao 40 mẫu sinh phẩm từ hài cốt các liệt sĩ tại địa đạo Đám Toái để giám định ADN.

"Chúng tôi hy vọng sẽ xác định được danh tính các liệt sĩ đã hy sinh tuổi trẻ cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước", ông Phan Đình Chí, Chủ tịch UBND xã Đông Sơn nói.

Những ngày cuối tháng 7, ông Thơ thường trở về Đám Toái, dẫn các đoàn khách thăm di tích. Bước xuống lòng địa đạo, ông Thơ thường nhắc mọi người đi "Đi khẽ thôi! Mỗi một tấc đất là máu xương của các chiến sĩ gửi lại địa đạo này".

Địa đạo Đám Toái hôm nay vẫn nằm đó giữa vùng đất Ba Làng An, như một chứng tích của những năm tháng chiến tranh.

Mỗi tấc đất nơi đây không chỉ ghi dấu công sức của những người dân từng thắp đèn dầu đào hầm đánh giặc, mà còn lưu giữ sự hy sinh của 64 cán bộ, chiến sĩ, y bác sĩ và thương bệnh binh đã mãi mãi nằm lại dưới lòng đất quê hương.