Cape Verde - quốc gia của những người trở lại

Cape Verde là một quốc gia không tài nguyên - không dầu mỏ, không vàng và gần như không nước ngọt. Lịch sử quần đảo là lịch sử của những đợt hạn hán giết người. Chỉ riêng thế kỷ 20, hàng chục nghìn người đã chết đói: hạn hán kéo dài, Thế chiến thứ hai làm gián đoạn tàu tiếp tế, cộng thêm sự thờ ơ của chính quyền thực dân Bồ Đào Nha. Có đảo mất gần một phần ba dân số. Người Cape Verde đứng trước một lựa chọn giản dị và tàn nhẫn: ra đi hoặc chết.

Và họ đi. Lên những con tàu săn cá voi của Mỹ ghé qua Mindelo, họ sang Lisbon (Bồ Đào Nha), Rotterdam (Hà Lan), Paris (Pháp) hay Boston (Mỹ). Đi nhiều đến mức hôm nay, số người gốc Cape Verde sống ở nước ngoài đông hơn số người ở lại: khoảng 1 triệu kiều bào so với hơn 0,5 triệu dân trong nước. Có lẽ chẳng dân tộc nào trên thế giới mà sự chia ly lại nằm sâu trong căn cước đến vậy.

Người Cape Verde thậm chí có một từ riêng cho nó: sodade. Gốc từ tiếng Bồ Đào Nha saudade, nhưng qua giọng kreol (thứ ngôn ngữ lai giữa các thổ ngữ châu Phi và tiếng Bồ Đào Nha) của đảo, nó thành một thứ khác. Từ ấy gọi lên nỗi nhớ về những thứ đã mất, những người đã đi, về những bến cảng nhìn theo con tàu dần khuất. Một từ không dịch được, chỉ có thể hát lên. "Sodade", bài hát do nhạc sĩ Armando Zeferino Soares viết, nói về một trạng thái cảm xúc rất Cape Verde nhưng lại tìm thấy sự đồng cảm của cả nhân loại. Vì có dân tộc nào mà không nhớ người ra đi và ngóng người trở lại.

Và người hát "Sodade" hay nhất là Ceseria Evora. Bà hát trong các quán bar cảng từ 16 tuổi, cho những người thủy thủ say khướt nghe, chỉ để đổi lấy vài ly rượu. Người đàn bà của những quán bar cảng ấy sống một cuộc đời chật vật cho đến 47 tuổi mới thâu âm được album đầu tiên tại Paris. Từ đó, Evora bước ra ánh sáng. Thế giới mê mẩn giọng ca đã được tưới tẩm bởi rất nhiều rượu và gió biển. Nó khàn, chậm và sâu, như thể đại dương đang kể chuyện. Album Miss Perfumado với bài "Sodade" bán hàng trăm nghìn bản. Năm 62 tuổi, cái tuổi mà nhiều ca sĩ đã treo micro ở nhà bế cháu, Evora được trao giải Grammy.

Người ta gọi bà là Diva aux pieds nus (Diva chân trần) vì Evora luôn đi chân không lên sân khấu. Truyền thông thế giới kể rằng đó là cử chỉ đồng cảm với những người phụ nữ nghèo và trẻ em không giày dép ở quê nhà. Còn chính bà, khi được hỏi, chỉ nhún vai bảo mình đi chân trần đơn giản vì thấy thoải mái, như đang hát ở nhà.

Evora mất năm 2011. Sân bay của Mindelo, thành phố nơi bà sinh ra, giờ mang tên bà. Người phụ nữ từng mang giọng ca đi đổi grogue - thứ rượu mía của đảo, trong quán bar trở thành cánh cổng mà cả thế giới phải bước qua để đến với đất nước bà.

Nếu Evora dạy người Cape Verde và thế giới cách buồn sao cho đẹp, thì Amilcar Cabral dạy họ cách đứng dậy.

Là một kỹ sư nông nghiệp và nhà cách mạng, Cabral sáng lập phong trào PAIGC đấu tranh giành độc lập cho Guinea-Bissau và Cape Verde khỏi ách thực dân Bồ Đào Nha. Ông là một trong những nhà tư tưởng chống thực dân lớn nhất của châu Phi thế kỷ 20, người tin rằng văn hóa, chứ không chỉ súng đạn, là vũ khí giải phóng. Ông bị ám sát năm 1973, hai năm trước khi nhìn thấy giấc mơ tự do thành hiện thực.

Bức tranh tường tưởng nhớ Amilcar Cabral bên ngoài bảo tàng mang tên ông trên đảo Praia, Cape Verde. Ảnh: Esquisses.

Ngày 5/7/1975, Cape Verde tuyên bố độc lập. Một quốc gia không tài nguyên, không quân đội đáng kể, ra đời giữa đại dương với hành trang gần như duy nhất là ý chí của những con người từng sống sót qua đói kém. Nửa thế kỷ sau, đúng vào những ngày kỷ niệm độc lập, đội tuyển bóng đá của họ đang khiến cả thế giới phải học cách phát âm tên đất nước mình.

Nhưng trước khi nói về bóng đá, hãy tạt qua đảo Fogo, tức "Lửa" theo đúng nghĩa đen.

Trên đảo này có ngọn núi lửa Pico do Fogo cao gần 3.000 mét, và trong lòng chảo miệng núi lửa của nó có một ngôi làng: Cha das Caldeiras. Người ta sống ngay trong miệng một ngọn núi lửa còn hoạt động vì đất tro núi lửa ở đó màu mỡ đến mức trồng được nho, thứ nho làm ra loại rượu vang nổi tiếng nhất Cape Verde.

Tháng 11/2014, ngọn núi thức giấc. Dung nham chảy suốt 77 ngày, nuốt trọn ba phần tư số nhà cửa trong vùng, cả trường học, trạm y tế, nhà thờ, cùng một phần tư diện tích đất canh tác. Hơn một nghìn người phải sơ tán. Chính quyền cấm quay lại vùng nguy hiểm.

Nhưng người dân vẫn trở lại, xây nhà ngay trên nền dung nham còn chưa nguội hẳn, rồi trồng lại nho trên chính thứ đất vừa phá hủy đời mình. Ở Cape Verde, người ta không tranh cãi với số phận. Người ta... trồng nho lên nó.

Rồi đến tháng 10/2025, chuyện không tưởng xảy ra: Cape Verde giành vé dự World Cup, trở thành quốc gia nhỏ nhất về diện tích từng góp mặt ở ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

Đội hình tới World Cup của họ có đến một nửa cầu thủ sinh ra ở nước ngoài: Hà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp, Ireland. Họ chính là con cháu của các thế hệ sodade - những người ra đi năm xưa. Nỗi nhớ trong tiếng hát Evora, đến thế hệ thứ ba, biến thành một quyết định cụ thể: chọn khoác áo quê cha đất tổ thay vì đất nước mình sinh ra. Đất nước của người ra đi, cuối cùng được người trở về mang ra sân khấu thế giới.

Ở vòng bảng, họ rơi vào bảng đấu có Tây Ban Nha, Uruguay và Saudi Arabia. Kết quả: không ai thắng nổi họ. Kevin Pina ghi bàn thắng World Cup đầu tiên trong lịch sử đất nước vào lưới Uruguay. Vào vòng knock-out ngay lần đầu tham dự, họ khiến Argentina mướt mồ hôi mới đi tiếp sau hai hiệp phụ. Nói cách khác, Cape Verde rời giải mà không thua trận nào trong 90 phút.

Để nói về thành tích phi thường ấy, không thể không nhắc màn trình diễn của Vozinha, người thủ môn xứng đáng được quê nhà tạc tượng.

Tên đầy đủ của Vozinha là Josimar Jose Evora Dias, sinh năm 1986 ở Mindelo – chính thành phố cảng quê của Evora, người đàn bà từng đổi giọng ca lấy rượu. Anh mang cùng họ Evora, như thể hòn đảo ấy có thổ nhưỡng đặc biệt cho những đóa hoa nở muộn.

Bố đi lính, mẹ tất bật mưu sinh, cậu bé lớn lên trong vòng tay người bà. Biệt danh Vozinha, rút gọn từ avozinha - "người bà nhỏ" trong tiếng Bồ Đào Nha, từ đây mà ra: người ở đảo kể lại, mỗi khi gặp chuyện bất mãn, cậu bé đều tức tưởi chạy về méc bà. Cả đời, Josimar Jose Evora Dias ngỡ đã quên cái biệt danh mang tính châm chọc ấy. Cho đến khi sang Angola khoác áo CLB Progresso, đội đã có một thủ môn tên Josimar. Không muốn in chữ Josimar II trên áo, anh quyết định gọi lại chính cái tên mà mình từng chối bỏ, để tưởng nhớ người bà bé nhỏ: Vozinha.

Ở thế giới bên kia, có lẽ người bà của Vozinha sẽ rất hạnh phúc khi thấy đứa cháu của mình chơi một trận oanh liệt trước Lionel Messi.

Hãy cùng ôn lại pha bóng đã sớm thành kinh điển.

Phút 19, từ một quả đá phạt, lúc Vozinha còn đứng ở cột gần chỉ đạo hàng rào, thì Messi, như rất nhiều lần ghi bàn trước đây, sút nhanh về góc xa. CĐV Argentina trên khán đài và ở nhà đã nhổm cả dậy chuẩn bị ăn mừng. Vậy mà Vozinha từ bên đông thoắt đã ở bên tây, nhoài người chặn bóng.

Lionel Messi (10) lặng người sau khi Verde Sidny Lopes Cabral ghi tuyệt phẩm gỡ hòa 2-2 cho Cape Verde ở vòng 1/16 World Cup 2026 trên sân Miami, Mỹ ngày 3/7/2026. Ảnh: AP

Không chỉ với bóng chết, Vozinha còn cản được cú dứt điểm của Messi trong tình huống đối mặt, điều mà nhiều thủ thành giỏi nhất thế giới chỉ thấy được trong mơ. Kết thúc trận đấu, Messi dành cho đối thủ những lời thán phục: "Người dân nước anh có quyền tự hào về anh". Vozinha xin đổi áo, và Messi hứa sẽ trao nó trong đường hầm, sau khi trả lời truyền thông xong, tấm áo đặc biệt với chính Messi, bởi đó là chiếc áo siêu sao này mặc trong ngày ghi bàn thắng thứ 20 của anh ở các kỳ World Cup.

Sự nghiệp của Vozinha là một vòng lưu lạc rất Cape Verde: sau Angola là Moldova, Bồ Đào Nha, Cyprus, Slovakia, rồi về khoác áo Chaves ở giải hạng nhì Bồ Đào Nha. Ngày 15/6/2026, 12 ngày sau sinh nhật tuổi 40, anh ra sân trong trận ra quân gặp Tây Ban Nha, cản phá 7 lần, giữ sạch lưới, trở thành thủ môn già thứ ba từng giữ sạch lưới trong một trận World Cup, chỉ sau hai huyền thoại Peter Shilton và Dino Zoff.

Khi tiếng còi kết thúc vang lên đêm đó, Vozinha bật khóc. Không phải vì kỳ tích, mà vì những người vắng mặt: người bà đã qua đời từ vài năm trước, còn mẹ anh thì không kịp lo đủ tiền visa để sang Mỹ xem con thi đấu. Câu chuyện lan đi, người hâm mộ khắp nơi chung tay, và mẹ anh đã kịp có mặt trên khán đài ở những trận sau. Tài khoản Instagram của Vozinha nhảy vọt từ khoảng 50.000 lên 23,1 triệu người theo dõi. Người Cape Verde phát cuồng vì anh. Chỉ vì mong được Vozinha chú ý sau trận gặp Argentina, một CĐV ném luôn điện thoại xuống sân, mong anh nhặt lên. Và Vozinha nhặt lên thật, trao lại cho chủ nhân bằng cả hai tay, hình ảnh mau chóng lan khắp mạng xã hội, không thua gì những pha cứu thua khiến Messi phải khâm phục.

Cape Verde thua 2-3 trong hiệp phụ, sau hai lần gỡ hòa. Thế giới gọi đó là trận đấu suýt trở thành cú sốc lớn nhất lịch sử World Cup. Người Cape Verde thì có lẽ nhìn nó giản dị hơn. Họ đã quen với việc thứ mình gieo trồng bị cuốn đi vào phút chót. Và họ cũng đã quen với việc gieo lại.

Một người đàn bà bỏ hát 12 năm rồi trở thành huyền thoại ở tuổi 47. Một dân tộc bị đói kém xua đuổi khỏi quê hương rồi quay về bằng chính những đứa con lưu lạc. Một ngôi làng bị núi lửa xóa sổ rồi mọc lại ngay trên nền dung nham. Một thủ môn 40 tuổi từ giải hạng nhì Bồ Đào Nha góp phần chặn đứng Tây Ban Nha, rồi suýt quật ngã Argentina.

Đặt cạnh nhau, chúng không còn là những câu chuyện riêng lẻ. Chúng là cùng một câu chuyện, kể đi kể lại bằng những chất liệu khác nhau: âm nhạc, đất đai, bóng đá. Câu chuyện về một dân tộc mà lịch sử đã thử xóa đi nhiều lần – bằng hạn hán, bằng thực dân, bằng núi lửa – và lần nào cũng nhận lại cùng một câu trả lời.

Hôm nay, ngày 5/7, Cape Verde tròn 51 năm độc lập. Ở Praia, ở Mindelo, ở Rotterdam, Boston và Lisbon, những người Cape Verde sẽ ăn mừng mà không cần chiếc cúp vàng nào. Bởi có những dân tộc đo chiến thắng không phải bằng thứ họ giành được, mà bằng số lần họ quay trở lại, sau khi người ta ngỡ họ đã biến mất.

Và để khép lại câu chuyện, xin bạn nhớ đến người kiến tạo quốc gia Cape Verde: nhà nông học, nhà cách mạng Amilcar Cabral, cũng đồng thời là một nhà thơ. Trong những tác phẩm ông để lại có bài thơ "Regresso" (Trở về), còn gọi là "Mamai Velha" (Mẹ Già), kể chuyện một người con gọi mẹ già ra ngồi bên hiên để nghe cơn mưa đang về.

Cơn mưa, ở một nơi nổi tiếng vì núi lửa và hạn hán như Cape Verde, chính là sự sống và hy vọng. Bài thơ ấy đã được phổ nhạc và được chính Cesaria Evora thâu âm. Nhà thơ bị ám sát trước ngày độc lập hai năm. Mấy chục năm sau, một diva chân trần đưa lời thơ ông đi khắp thế giới, và những hậu duệ của ông cho thế giới thấy quốc gia của những người ra đi và trở về ấy có thể kiên cường và kiêu hãnh đến thế nào.

Mừng ngày độc lập của Cape Verde!

Hoài Thương