Nông dân chăm sóc cây cà phê tại Lâm Đồng - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Trao đổi với Tuổi Trẻ, các chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất của EUDR (Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu) không nằm ở sản phẩm, mà ở khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng và chứng minh dữ liệu một cách minh bạch.
Bài toán không phải là sản phẩm, mà là dữ liệu
Ông Nguyễn Công Minh Bảo, đồng sáng lập và Giám đốc điều hành Green Transition Hub, cho rằng các quy định về phát triển bền vững ngày càng chuyển từ đánh giá kết quả sang đánh giá toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.
"Nếu như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) chủ yếu yêu cầu doanh nghiệp đo lường và kê khai lượng phát thải carbon phát sinh trong hoạt động sản xuất - những yếu tố nằm trong phạm vi doanh nghiệp có thể quản trị, thì EUDR lại yêu cầu doanh nghiệp kiểm soát cả những mắt xích nằm ngoài phạm vi quản lý trực tiếp", ông Bảo nêu ví dụ.
Điều này lý giải vì sao thời gian 5 tháng với doanh nghiệp lớn, và khoảng 11 tháng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) không phải là "nhịp thở", mà doanh nghiệp phải biết nguyên liệu được thu mua từ đâu, thuộc thửa đất nào, tọa độ địa lý ra sao và có liên quan đến hoạt động phá rừng sau ngày 20-12-2020 hay không.
"Thách thức này đặc biệt lớn với Việt Nam, khi phần lớn nguyên liệu của các ngành như cà phê, cao su, gỗ hay ca cao được thu mua từ hàng nghìn hộ sản xuất nhỏ lẻ", ông Bảo nhấn mạnh.
Không ít doanh nghiệp xuất khẩu thu mua nguyên liệu thông qua nhiều tầng trung gian, từ thương lái, đại lý đến hợp tác xã trước khi tiếp cận người sản xuất.
Như vậy để hoàn thiện hồ sơ EUDR, doanh nghiệp có thể phải thu thập thông tin từ hàng nghìn hộ nông dân, xác định vị trí từng lô đất, chuẩn hóa dữ liệu địa lý và cập nhật thường xuyên khi có thay đổi.
Song song, doanh nghiệp còn phải xây dựng hệ thống lưu trữ, theo dõi và cập nhật thông tin trong thời gian tối thiểu 5 năm, nhằm phục vụ việc kiểm tra hoặc truy xuất khi cơ quan chức năng của EU yêu cầu.
Doanh nghiệp vẫn còn lầm tưởng về EUDR?
Theo ông James Chang Wen-Jie - Giám đốc điều hành SystemEarth, qua quá trình phân tích dữ liệu của hơn 10 triệu thửa đất, vấn đề doanh nghiệp gặp nhiều nhất không phải là sản phẩm không đạt yêu cầu, mà là dữ liệu không đáp ứng tiêu chuẩn.
Để xuất khẩu vào EU, doanh nghiệp phải cung cấp dữ liệu không gian địa lý (GeoJSON) của từng vùng nguyên liệu. Tuy nhiên nhiều bộ dữ liệu tồn tại các lỗi kỹ thuật như đa giác không khép kín, ranh giới tự giao nhau hoặc các điểm tọa độ bị trùng lặp.
"Nếu dữ liệu không vượt qua bước kiểm tra tính hợp lệ, hệ thống thông tin của EU sẽ từ chối ngay từ đầu", ông Chang cho biết, đồng thời chỉ ra nhiều doanh nghiệp hiện cũng chỉ dừng lại ở việc có định vị GPS đối với từng thửa đất là đã hoàn thiện hồ sơ.
Theo ông, việc sửa những lỗi này không đơn giản chỉ là dùng phần mềm hiệu chỉnh. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp phải làm việc lại với nhà cung cấp hoặc tiến hành đo vẽ lại ranh giới lô đất để đảm bảo dữ liệu phản ánh đúng hiện trạng.
Một thách thức lớn là EU không quy định bắt buộc sử dụng một bộ bản đồ duy nhất để đánh giá nguy cơ phá rừng. Doanh nghiệp và đối tác nhập khẩu có thể sử dụng các lớp dữ liệu khác nhau, dẫn đến kết quả đánh giá không đồng nhất.
Vì vậy các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp nên thống nhất ngay từ đầu với khách hàng về nguồn dữ liệu sử dụng, đồng thời kết hợp các lớp bản đồ chuyên ngành của từng quốc gia để tăng độ chính xác.
Quy định về EUDR lùi 1 năm so với dự kiến, nhưng có nhiều điều chỉnh
Cụ thể, doanh nghiệp vừa và lớn phải tuân thủ EUDR từ 30-12-2026, trong khi doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ có thời hạn đến 30-6-2027, muộn hơn một năm so với kế hoạch ban đầu.
Quy định này cũng bổ sung cà phê hòa tan và một số dẫn xuất từ dầu cọ vào danh mục chịu điều chỉnh, đồng thời loại da thuộc khỏi phạm vi áp dụng của EUDR.
Các doanh nghiệp ở khâu hạ nguồn trong chuỗi cung ứng không phải nộp lại Tuyên bố thẩm định (Due Diligence Statement - DDS). Thay vào đó chỉ cần lưu trữ và sử dụng số tham chiếu của hồ sơ do doanh nghiệp ở khâu thượng nguồn đã khai báo.
Không chỉ EU, nhiều thị trường cũng siết quy định chống phá rừng
Các chuyên gia cũng lưu ý doanh nghiệp không nên xem EUDR là quy định riêng của thị trường châu Âu.
Mỹ đang triển khai khung chính sách chống phá rừng bất hợp pháp trong chuỗi cung ứng, khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng dữ liệu quan sát Trái đất và hệ thống thẩm định để truy xuất nguồn gốc nông sản.
Tại Anh, Quy định Hàng hóa rủi ro rừng (Forest Risk Commodities - FRC) thuộc Đạo luật Môi trường 2021 dự kiến áp dụng từ năm 2027 sẽ yêu cầu doanh nghiệp bảo đảm chuỗi cung ứng không liên quan đến phá rừng bất hợp pháp, với các yêu cầu được thiết kế tương đồng EUDR.
Trong khi đó Trung Quốc cũng thúc đẩy xây dựng chuỗi giá trị xanh và tăng cường truy xuất nguồn gốc đối với nhiều mặt hàng, nhằm đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu. Điều này cho thấy minh bạch chuỗi cung ứng đang trở thành xu hướng chung của thương mại toàn cầu.
