Việc Mỹ - Iran sử dụng biện pháp quân sự để giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz đang tạo thêm nhiều biến số mới, có thể khiến xung đột lan rộng ở vùng Vịnh.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 8/7 tuyên bố "kết thúc" ngừng bắn với Iran sau chưa đầy một tháng hai bên ký bản ghi nhớ Islamabad về việc hướng tới thỏa thuận hòa bình. Đây là lần điều chỉnh chiến lược thứ ba của ông Trump kể từ khi phát động chiến dịch nhằm vào quốc gia Hồi giáo cuối tháng 2.
Quyết định này khiến xung đột bước sang giai đoạn mới, tập trung vào quyền kiểm soát eo biển Hormuz, khi cả hai bên đều tin họ có thể giành lợi thế trong cuộc đối đầu kéo dài.
Mỹ nối lại các cuộc không kích quy mô lớn vào các mục tiêu ven biển miền nam Iran, với mục tiêu "làm suy yếu năng lực quân sự mà lực lượng Iran đã sử dụng để tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz", Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố. Tổng thống Trump cũng tái áp đặt phong tỏa hải quân, nhằm ngăn tàu thuyền đi qua Hormuz bằng tuyến hàng hải được Tehran chỉ định.
Trong khi đó, Tehran tuyên bố đóng cửa Hormuz với các tàu sử dụng tuyến đường do Mỹ vạch ra ở phía nam eo biển. Nước này cũng tăng cường tập kích vào mục tiêu quân sự ở các nước vùng Vịnh, đáp trả các đợt ném bom của Mỹ.
Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, hôm 13/7 tuyên bố "giá trị chiến lược" của eo biển đối với Iran là "không thể thay thế".
"Chúng tôi bảo vệ eo biển này để trong tương lai, tàu thuyền của mình có thể qua lại mà không phải cống nạp cho kẻ thù", ông nói và thêm rằng việc Iran nhượng bộ trong vấn đề này là điều không thể chấp nhận.
"Hai bên đang bị cuốn vào một cuộc chiến tiêu hao nhằm gây sức ép lên đối phương. Mỹ và Iran đều cố đẩy bên kia đến giới hạn chịu đựng, dù không biết chính xác giới hạn đó nằm ở đâu", Kenneth Pollack, phó chủ tịch Viện Trung Đông, nói. "Những cuộc chiến kiểu này có thể kéo dài nhiều năm".
Từ cuộc đấu giành quyền kiểm soát Hormuz, xung đột giữa Mỹ và Iran có thể bước vào giai đoạn nguy hiểm với các cuộc tập kích lan rộng ra khu vực, tác động đến an ninh năng lượng thế giới, biến vùng Vịnh thành tâm điểm của những bất ổn mới, Pollack cho hay.
Tàu thuyền di chuyển gần bờ biển phía đông Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất, gần eo biển Hormuz ngày 13/7. Ảnh: AFP
Đòn bẩy quyết định
Đối với Iran, Hormuz là lá bài chiến lược đủ để gây sức ép với Mỹ. Eo biển là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí của thế giới và các nước vùng Vịnh, gồm cả đồng minh của Mỹ, phụ thuộc đáng kể vào lộ trình này để xuất khẩu dầu.
Trong khi đó, Mỹ coi việc loại bỏ quyền kiểm soát của Iran tại Hormuz là điều cần thiết để buộc Tehran chấp nhận các điều khoản chấm dứt xung đột và hạn chế chương trình hạt nhân.
"Đây thực sự là cuộc đấu giành đòn bẩy", giáo sư Vali Nasr, Đại học Johns Hopkins, Mỹ, nói. "Mỹ không thể buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân hay chấp nhận các điều kiện của Washington nếu nước này còn nắm giữ eo biển Hormuz. Và Iran đang cố bảo vệ lợi thế này bằng cách chứng minh rằng Mỹ không thể giành lại eo biển bằng vũ lực".
Các cựu quan chức quân sự Mỹ cho rằng Washington có thể từng bước làm suy yếu Tehran nếu theo đuổi chiến lược hiện nay đủ lâu, song cảnh báo đây sẽ là một cuộc đấu dài hạn và khó lường.
Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông tại viện chính sách Chatham House, trụ sở tại London, Anh, cảnh báo nếu không sớm tìm được lối thoát, cuộc đấu hiện nay có thể vượt ngoài tầm kiểm soát và châm ngòi cho một cuộc xung đột lớn hơn.
"Bên nào cũng leo thang theo cách nguy hiểm để gia tăng lợi thế, làm suy yếu đối phương rồi quay lại bàn đàm phán với vị thế mạnh hơn", bà Vakil nói.
Giao tranh kéo dài khiến phạm vi xung đột dần mở rộng sang toàn bộ vùng Vịnh. Trong loạt đòn đáp trả mới, Iran không chỉ nhắm mục tiêu vào các quốc gia có lợi ích của Mỹ hiện diện như Bahrain hay Kuwait, mà còn cảnh báo mọi nước hỗ trợ chiến dịch phong tỏa cảng biển sẽ bị coi là bên tham chiến.
Điều này khiến các quốc gia Arab rơi vào tình thế khó xử. Hầu hết đều phụ thuộc vào ô bảo trợ an ninh của Mỹ, nhưng đồng thời không muốn đối đầu trực diện với Iran vì khoảng cách địa lý gần, quan hệ kinh tế đan xen và nguy cơ hạ tầng năng lượng trở thành mục tiêu trả đũa.
Arab Saudi đang ưu tiên chương trình cải cách Vision 2030 hơn là một cuộc chiến mới. Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) lo ngại bất ổn sẽ làm suy giảm vai trò của Dubai và Abu Dhabi như trung tâm tài chính, logistics quốc tế.
Trong khi đó, Qatar và Oman, hai nước từng đóng vai trò trung gian hòa giải, cũng ngày càng khó duy trì vị thế cân bằng khi xung đột leo thang.
Nguy cơ tính toán sai lầm tăng lên
Mỹ hiện vẫn tránh kịch bản triển khai lực lượng đổ bộ, còn Iran cũng hạn chế tấn công trực tiếp Israel hay hạ tầng năng lượng trọng yếu ở vùng Vịnh nhằm không tạo cớ cho một chiến dịch quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, việc cả hai liên tục sử dụng các hoạt động quân sự cường độ thấp để nâng cao vị thế đàm phán vẫn có nguy cơ dẫn đến những tính toán sai lầm.
Một cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại, cơ sở năng lượng hay căn cứ quân sự Mỹ ở vùng Vịnh đều có thể kéo theo phản ứng vượt ngoài dự tính, nhất là khi nhiều quốc gia thứ ba đã bị cuốn vào cuộc đối đầu, nhà bình luận Jonathan Eyal của Straits Times viết.
Washington vẫn để ngỏ khả năng mở rộng mục tiêu sang cơ sở hạt nhân núi Pickaxe nếu cho rằng Iran nối lại chương trình hạt nhân. Núi Pickaxe, hay còn gọi là Kuh-e Kolang Gaz La, nằm ở dãy núi Zagros và cách cơ sở hạt nhân Natanz khoảng 1,5 km.
"Núi Pickaxe có thể là mục tiêu để giáng đòn mạnh, đẹp đẽ thẳng vào cửa trước. Chúng tôi sẽ phá hủy địa điểm đó, bảo Iran chuẩn bị đi. Hãy cho họ biết là chúng tôi đang đến và họ sẽ không thể làm gì được cả", Tổng thống Trump cho biết hôm 13/7.
Ngược lại, Tehran có thể tiếp tục siết kiểm soát Hormuz hoặc tăng cường tập kích vào đồng minh của Mỹ để đáp trả, khiến vòng xoáy leo thang ngày càng khó kiểm soát.
Vị trí eo biển Hormuz và các cảng ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ
Bất chấp nguy cơ đối đầu, nhiều chuyên gia cho rằng các nước vùng Vịnh sẽ tiếp tục duy trì đối thoại với Iran và đẩy mạnh hợp tác kinh tế để hạ nhiệt căng thẳng. Những năm gần đây, Arab Saudi, UAE hay Qatar đều có xu hướng cải thiện quan hệ với Iran, với kỳ vọng rằng lợi ích đan xen sẽ giúp giảm nguy cơ dùng vũ lực.
"Khi lợi ích của hai bên đan xen sâu hơn, Iran sẽ phải cân nhắc kỹ hơn trước khi sử dụng vũ lực nhằm vào các nước láng giềng", Anna Jacobs Khalaf, chuyên gia về Trung Đông, nói với Al Jazeera.
Như Tâm (Theo Strait Times, DW, Reuters)
