Công nhân vùng trồng của Macaland đang thu hoạch mắc ca tại Đắk Nông - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ bên lề diễn đàn "Nông nghiệp 2026 - Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam", diễn ra ở TP.HCM chiều 16-7.
Đất rẻ nhưng vẫn khó hút đầu tư vì thiếu kết nối
Theo ông Thuận, tại tỉnh Lâm Đồng (khu vực Đắk Nông cũ), giá thuê đất nông nghiệp hiện chỉ khoảng 30 triệu đồng/ha/năm, một mức giá rất rẻ so với tiềm năng.
Đây là vùng đất có thổ nhưỡng đặc biệt phù hợp cho nhiều loại nông sản. Đặc biệt là cây dược liệu giá trị cao như lá vằng, kỷ tử, hoàng đằng, xuyên tâm liên... với dược tính vượt trội so với vùng trồng khác.
Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Thế nhưng các nhà đầu tư lớn từ Hà Nội, TP.HCM chưa dành nhiều ưu tiên cho địa phương này.
Theo ông Thuận, nguyên nhân không nằm ở chất lượng đất mà ở nút thắt giao thông và logistics. "Nhà đầu tư bay về sân bay Đắk Lắk rồi phải đi thêm hơn 200km mới tới khu vực Đắk Nông. Khoảng cách này khiến họ không thể quản trị trực tiếp, dẫn đến sự ngần ngại trong việc rót vốn", ông Thuận phân tích.
Từ đó ông cho rằng để vùng đất Đắk Nông cũ thu hút nhiều hơn các nhà đầu tư nông nghiệp thì chính quyền cần hỗ trợ về vốn xanh, miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất. Đặc biệt cần có cơ chế khuyến khích trồng cây công nghiệp lâu năm tại vùng này.
Song song, ông cho rằng việc cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông tại vùng này là yêu cầu cấp thiết nếu muốn thu hút nhà đầu tư.
Trao đổi thêm, ông Trần Lâm - nhà sáng lập Julyhouse và Macaland - cho biết hiện đang đầu tư làm vùng nguyên liệu cây mắc ca tại Đắk Nông. Nếu địa phương có thêm đường cao tốc nối Đắk Nông đến các vùng lân cận sẽ rút ngắn thời gian đi lại. "Chính quyền cần chủ động phân vùng các vùng trồng sạch, organic và vùng trồng bình thường có quy mô lớn có kiểm soát chất lượng, dễ xây dựng thương hiệu", ông Lâm nói.
Khai phá không gian giúp nông nghiệp Việt cất cánh
Để hiện thực hóa tầm nhìn nông nghiệp là cốt lõi của nền kinh tế quốc gia, tiến sĩ Phạm Viết Thuận cho rằng cần một sự thay đổi quyết liệt từ tư duy "trồng trọt đơn thuần" sang "kinh tế nông nghiệp đa tầng", tập trung vào chế biến tinh thay vì xuất khẩu thô như hiện nay.
Trong đó ông đề xuất 4 nhóm giải pháp then chốt để tạo động lực tăng trưởng mới cho ngành.
Đầu tiên, cần chuyển sang cơ chế cho vay dựa trên dòng tiền và chuỗi giá trị sản phẩm, đồng thời cần có cơ chế bảo lãnh rủi ro từ Nhà nước. Theo ông, hiện các ngân hàng vẫn chủ yếu cho vay dựa trên tài sản thế chấp là đất đai. Tuy nhiên, đất nông nghiệp thường bị định giá thấp (như tại TP.HCM chỉ 450.000 đồng/m2) và tài sản trên đất như trang trại lại bị coi là "tiêu sản".
Ông Thuận cũng thẳng thắn nhìn nhận Việt Nam đang thua Thái Lan khá xa trong việc quản lý nguồn giống. Trong khi Thái Lan đã quản lý giống bằng mã barcode DNA (giải trình tự gene trong di truyền về giống), Việt Nam vẫn dựa trên dữ liệu nguồn gốc chưa sâu. Điều này dẫn đến những rủi ro đau xót như việc người dân trồng cây trầm hương nhưng "10 năm sau mới biết mình trồng nhầm giống". Giải pháp là phải số hóa toàn bộ dữ liệu giống để định danh sản phẩm và bảo vệ thương hiệu quốc gia.
Thứ ba, phải bắt buộc đi theo xu hướng Net Zero, kinh tế tuần hoàn. Nếu thực hiện được thì vừa nâng cao chất lượng nông sản vừa giúp bảo vệ môi trường, và đây cũng là "tấm vé" để doanh nghiệp tiếp cận nguồn tín dụng xanh từ các tổ chức quốc tế.
Ưu điểm của kinh tế tuần hoàn còn giúp nhà nông tận dụng lại được mọi phụ phẩm từ quá trình sản xuất. Đơn cử như trong chuỗi sản xuất lúa gạo, rơm rạ không còn là rác thải mà là nguyên liệu tạo nấm và phân rơm có giá trị tăng từ 57.000 đồng lên 107.000 đồng cho mỗi bao 30kg. Trấu cũng đã được ứng dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp khác.
Nghịch lý nữa được ông Thuận chỉ ra là giá heo hơi chỉ khoảng 63.000 đồng/kg nhưng giá thịt tại chợ vẫn neo ở mức 160.000 đồng/kg. Người chăn nuôi chỉ hưởng lợi nhuận ít ỏi, phần lớn rơi vào tay trung gian.
"Bộ Công Thương cần có cơ chế yêu cầu doanh nghiệp đăng ký chi phí định mức và lợi nhuận định mức để ngăn chặn việc thao túng giá của các khâu trung gian, bảo vệ quyền lợi cho cả người sản xuất và người tiêu dùng", ông nêu đề xuất.
Theo số liệu thống kê, tỉ trọng ngành nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc gia đang có xu hướng giảm dần, từ 12,34% của năm 2024 xuống 11,2% của năm 2025, và đến năm 2026 theo thống kê dự kiến chỉ còn khoảng 10,38%.
Trong khi đó, Nghị quyết 19 của Bộ Chính trị đã khẳng định nông nghiệp là cốt lõi của nền kinh tế quốc gia.
