Cuộc tập kích bất ngờ nhằm vào lực lượng Mỹ ở Jordan cho thấy Iran dường như đang theo đuổi chiến lược chủ động hơn trong cuộc đối đầu với Washington.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 29/7 phóng nhiều tên lửa đạn đạo nhằm vào một căn cứ không quân Mỹ và cơ sở của Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) ở Jordan. Quân đội Mỹ mô tả đây là đòn tấn công bất ngờ, sau nhiều ngày hai bên ngừng giao tranh.
Hành động của Iran gây ngạc nhiên, bởi nhiều tín hiệu gần đây cho thấy xung đột đang có dấu hiệu hạ nhiệt. Tổng thống Donald Trump trước đó nói Mỹ đã đình chỉ không kích nhằm vào Iran nhằm tạo khoảng trống cho ngoại giao, thêm rằng Tehran muốn nối lại đối thoại với Washington và hai bên "đang trao đổi tích cực".
Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei sau đó lên tiếng phủ nhận thông tin "đang đàm phán với Mỹ", nhưng lưu ý Tehran chưa từ bỏ con đường ngoại giao. Các diễn biến trên thực địa cũng cho thấy Iran dường như có tính toán khác.
"Iran tin rằng họ đang nắm thế thượng phong", Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran tại Viện Đức về Các vấn đề Quốc tế và An ninh (SWP), trụ sở Berlin, nhận định. "Đây là một kiểu leo thang có tính toán".
Tên lửa khai hỏa trong cuộc tập trận giữa Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và hải quân Iran ngày 17/2. Ảnh: AFP
Cuộc tập kích của Iran diễn ra khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tới Washington hội đàm với Tổng thống Trump. Sau cuộc gặp, ông Netanyahu nói đây là "một trong những cuộc trao đổi tốt nhất" giữa hai lãnh đạo, cho biết hai bên đã phối hợp chặt chẽ về các vấn đề liên quan Iran và an ninh khu vực.
Truyền thông Israel đưa tin ông Netanyahu muốn nêu vấn đề Núi Pickaxe với Tổng thống Trump. Đây là cơ sở hạt nhân được cho là "bất khả xuyên phá" của Iran do nằm ẩn sâu trong một ngọn núi. Israel cho rằng Iran đang xây dựng thêm một cơ sở hạt nhân mới tại đây, trong khi ông chủ Nhà Trắng từng nêu ý tưởng tập kích mục tiêu này hồi đầu tháng 7.
Theo chuyên gia Azizi, Iran chủ động tung đòn tập kích lực lượng Mỹ tại Jordan dường như để cảnh báo để Washington không tham gia hoặc phát động một chiến dịch quân sự mới chống Tehran.
Jason Campbell, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Trung Đông, nêu một lý do nữa có thể là Iran muốn chủ động hơn trong cuộc đối đầu, sau nhiều tuần chủ yếu phản ứng thụ động trước các hành động quân sự từ Mỹ và Israel.
"Iran từng nhiều lần bày tỏ hoài nghi rằng Mỹ tận dụng thời gian tạm ngừng giao tranh để tái vũ trang và chuẩn bị cho giai đoạn chiến sự tiếp theo. Có lẽ họ cho rằng Washington đang làm điều đó và quyết định phá khoảng lặng", ông Campbell nói.
Chuyên gia này cho rằng cuộc tập kích cũng có thể là thông điệp gửi tới Washington, trong bối cảnh Mỹ tiếp tục tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực. "Họ muốn thể hiện rằng dù Mỹ tăng cường lực lượng và đe dọa leo thang, Iran vẫn đủ năng lực để đáp trả", ông Campbell cho hay.
Danny Citrinowicz, chuyên gia của Hội đồng Đại Tây Dương và Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cho rằng Iran đang tìm cách tự định hình diễn biến của xung đột. Theo ông, Tehran tin rằng cuộc khủng hoảng hiện nay tạo cơ hội để định hình lại trật tự an ninh tại Vùng Vịnh theo hướng có lợi hơn cho Iran.
Chuyên gia Azizi lưu ý trong cuộc tập kích vào Jordan, Iran đã sử dụng các tên lửa đời cũ, vốn được đánh giá dễ bị đánh chặn hơn, nhằm truyền đi tín hiệu cứng rắn nhưng vẫn tránh gây ra một vòng leo thang nguy hiểm hơn. Dù vậy, vụ tấn công vẫn cho thấy Tehran không e ngại nguy cơ đối đầu trực tiếp.
Ngoài yếu tố thời điểm, các chuyên gia cho rằng chiến lược của Iran đang có sự thay đổi đáng kể sau nhiều tháng xung đột. Lực lượng IRGC ngày càng giữ vai trò nổi bật trong bộ máy quyền lực Iran kể từ khi lãnh tụ Ali Khamenei thiệt mạng cuối tháng 2, còn tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi nhậm chức.
Các nhà bình luận Jared Malsin và Suha Ma'ayeh của Wall Street Journal đánh giá IRGC hiện có xu hướng chấp nhận một cuộc xung đột kéo dài hơn là theo đuổi một thỏa thuận có thể khiến chính quyền Iran phải đối mặt với áp lực trong nước về kinh tế.
"Họ không muốn thỏa hiệp thực sự. Họ nhìn cuộc đối đầu với Mỹ và Israel theo tư duy được ăn cả ngã về không. Chỉ cần ngăn đối phương đạt được mục tiêu thì họ đã coi đó là chiến thắng", Afshon Ostovar, giáo sư tại Trường Sau đại học Hải quân Mỹ, nói.
Ông Ostovar cho rằng giới lãnh đạo quân sự Iran đang theo đuổi cách tiếp cận cứng rắn hơn trong quan hệ với Mỹ và Israel. Việc Tehran thay đổi cách tiếp cận sẽ khiến việc đạt được một thỏa thuận bền vững nhằm chấm dứt xung đột trở nên khó khăn hơn, gia tăng nguy cơ xảy ra các đợt leo thang mới.
Những nơi Mỹ có hiện diện quân sự ở Trung Đông. Đồ họa: AFP
Thực tế cho thấy đòn đánh bất ngờ của Iran đã lập tức thổi bùng lửa xung đột, nhanh chóng mở ra giai đoạn mới của cuộc đối đầu. Đây là lần đầu tiên Iran chủ động tấn công, trong khi những lần trước đó, Tehran luôn khẳng định các động thái quân sự của mình chỉ là "đòn đáp trả".
CENTCOM ngày 29/7 thông báo đã phát động đợt "tấn công dữ dội", nhắm vào hàng chục mục tiêu quân sự của IRGC nhằm làm suy giảm hơn nữa mối đe dọa từ Iran và các nhóm ủy nhiệm của Tehran đến lực lượng Mỹ, các tuyến vận tải biển và những nước vùng Vịnh lân cận.
Quân đội Mỹ còn phối hợp với Arab Saudi không kích các mục tiêu của những nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq. Washington tuyên bố các nhóm này được Tehran chỉ đạo tấn công lực lượng Mỹ và cơ sở năng lượng của Arab Saudi, đồng thời kêu gọi Iran cùng các lực lượng đồng minh chấm dứt các cuộc tấn công để tránh phải đối mặt với phản ứng quân sự tiếp theo.
Triển vọng ngoại giao ngày càng trở nên mong manh khi các bên đều không có dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ những mục tiêu chiến lược cốt lõi mà họ theo đuổi. IRGC tuyên bố họ "sẽ trừng phạt những kẻ gây hấn" trong ngày 30/7, đồng thời lên án Mỹ và Arab Saudi đã xâm phạm chủ quyền của Iraq.
"Thông điệp mà Tehran muốn gửi đi rất rõ ràng. Iran không có ý định đầu hàng hay bước vào đàm phán từ vị thế yếu. Trái lại, giới lãnh đạo nước này dường như sẵn sàng chấp nhận những rủi ro lớn vì coi đây là cuộc đối đầu chiến lược có ý nghĩa quyết định với vị thế lâu dài của Iran", ông Citrinowicz viết trên X.
Như Tâm (Theo WSJ, Firstpost, Reuters)
