Hình bóng nhà bác học Lê Quý Đôn ở TP.HCM

Năm nay kỷ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn, nhà bác học Việt Nam thế kỷ XVIII, được UNESCO vinh danh Danh nhân văn hóa thế giới năm 2025.

Vòm me, hàng dầu, mái trường xưa

Chỉ riêng TP.HCM, đã có đến hai ngôi trường trung học mang tên Lê Quý Đôn, trong đó ngôi trường xưa nhất với lịch sử hơn 150 năm, và trên toàn thành phố có đến ba con đường cùng mang tên Lê Quý Đôn với những câu chuyện đặc biệt, mang nhiều chất "kiến văn tiểu lục" như khi xưa ông từng bỏ công ghi lại, kể chuyện về thời đại của mình với hậu thế.

Xưa nhất dĩ nhiên chính là con đường Lê Quý Đôn xanh mát vòm lá me, tàng cây dầu, thẳng tắp xuyên qua những khối phố ngăn nắp của phường Xuân Hòa.

Mỗi sáng, mỗi chiều, đầu đường phía tiếp giáp với Nguyễn Thị Minh Khai lại xôn xao với bước chân vội vã, tung bay của những cô cậu học sinh cấp 2, cấp 3 Lê Quý Đôn. Giữa đường cũng lại là những cô cậu học sinh Trường Marie Curie.

Đầu đường bên kia giáp Võ Thị Sáu cũng là những em bé tung tăng chân sáo vào khu vườn xanh ngát Nhà thiếu nhi thành phố và những phòng học năng khiếu quyến rũ nhạc, họa, múa, thể dục dụng cụ, võ thuật…

Gắn liền những bước chân học trò từ non nớt đến dần trưởng thành trên đường đến với tri thức đã như là "định mệnh" của con đường này, vì nó bắt đầu hình thành từ một lối đi bên hông Trường trung học Chasseloup Laubat đầu tiên của toàn cõi Đông Dương (được chính quyền bảo hộ Pháp xây dựng từ 1874 sau khi chiếm Nam Kỳ).

Con đường dần được nối dài theo những đường ngang lần lượt được mở, những khối nhà biệt thự kiểu Đông Dương lần lượt được xây cất theo đà mở rộng của thành phố Sài Gòn.

Làng Xuân Hòa, từ một khu vực bên rìa trung tâm Sài Gòn thời mới hình thành, tới những năm đầu thế kỷ XIX đã dần trở thành một trong những khu trung tâm được thu thuế đất cao nhất và có quy chuẩn xây dựng nghiêm ngặt.

Suốt thế kỷ XX đầy biến động, trải qua mấy lần đổi tên, con đường vẫn yên tĩnh, mát xanh với những ngôi biệt thự mái ngói lấp ló trong tàng cây, kiến trúc kiểu châu Âu kết hợp bản địa vừa sang trọng vừa gần gũi, cởi mở.

Những năm đi học lui tới trên con đường này, bao nhiêu học sinh Trường Lê Quý Đôn, Trường Marie Curie đã nhìn ngắm, tận hưởng những vẻ đẹp rất riêng, rất Sài Gòn của những ngôi nhà mà đến hôm nay không ít được xếp hạng bảo tồn, để rồi sau này mang theo nét kiến trúc nào đó vào cuộc sống riêng mình.

Không chỉ là những căn biệt thự hay trường học trăm năm, con đường Lê Quý Đôn dài chưa đầy 1km còn dung chứa biết bao nhiêu câu chuyện xưa - nay.

Ngã tư Lê Quý Đôn - Võ Văn Tần, được các nhà sử học xác định là vị trí của chùa Khải Tường thời Nguyễn - nơi sinh hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm, sau này là vua Minh Mạng.

Đến những thập niên 1950-1960, nơi này được sử dụng làm Đại học Y khoa Sài Gòn trước khi trung tâm y khoa mới tại Hồng Bàng được xây cất.

Và từ 50 năm nay, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh tọa lạc tại đây đã kể cho hàng triệu khách tham quan những câu chuyện về chiến tranh Việt Nam, đồng thời hàng triệu lần khẳng định giá trị vô giá của hòa bình, độc lập.

Xuôi xuống nữa, góc Lê Quý Đôn - Ngô Thời Nhiệm, nơi đây khi xưa có căn biệt thự nhiều cây trái của giáo sư - tiến sĩ - bác sĩ Phạm Biểu Tâm, chuyên gia phẫu thuật hàng đầu, từng là một trong hai người Việt đầu tiên đậu thạc sĩ y khoa tại Pháp.

Ông là khoa trưởng người Việt đầu tiên của Đại học Y khoa Sài Gòn, người thầy số 1 về nghiệp vụ cũng như y đức của Bệnh viện Bình Dân. Ngôi nhà này từng được ông sử dụng như một trung tâm thảo luận y khoa, nơi các đồng nghiệp, học trò lui tới tham vấn học thuật.

Góc đường này từng chứng kiến bác sĩ Tâm bỏ ô tô, đạp xe đạp đến Bệnh viện Bình Dân để vào ca mổ, vào giờ dạy những năm sau 1975.

Qua tuổi 70, nghỉ hưu, sức khỏe suy giảm, ông ra nước ngoài định cư cùng gia đình, nhưng hình bóng như vẫn còn ở góc phố, trong mắt các học trò. Năm 2024, một bức tượng của giáo sư Phạm Biểu Tâm đã được trang trọng đặt ở khuôn viên Trường ĐH Y Dược TP.HCM.

Cũng trên góc đường này, suốt hơn 20 năm nhà số 25 Lê Quý Đôn được sử dụng làm Nhà tang lễ TP.HCM. Hàng vạn cuộc đời của những người đã góp công sức xây dựng nên thành phố được nhắc nhớ tại đây, bao nhiêu nước mắt nụ cười cùng những câu chuyện đã hòa trong bóng mát cội cây, thấm vào hòn đá lát đường.

Sắp tới, thành phố dự định sẽ cải tạo nơi này thành một khu sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật, những câu chuyện rất đẹp ấy vẫn hẳn sẽ hiện diện trong không gian để mà khơi gợi nên những ý tưởng mới làm đẹp cho đời.

Lê Quý Đôn giữa làng đại học

Con đường thứ hai mang tên Lê Quý Đôn cũng là một con đường nhỏ, dài chưa đầy 1km, cũng rợp bóng cây xanh, cũng hai bên biệt thự.

Đây là con đường trong khu "làng đại học" được chính quyền Sài Gòn quy hoạch tại Thủ Đức, dọc theo quốc lộ 1 từ những năm 1960. Cả khu vực là những căn biệt thự vườn với diện tích từ 300m² tới 1.000-2.000m² được chuẩn bị để làm chỗ an cư, làm việc cho các giáo sư đại học.

Những con đường nhỏ, rợp bóng mát, yên tĩnh, được đặt tên của những bậc thầy cả Việt Nam lẫn thế giới: Chu Văn An, Hàn Thuyên, Lê Quý Đôn, Chu Mạnh Trinh, Nguyễn Khuyến, Khổng Tử, Lương Khải Siêu, Einstein, Pasteur, Alexandre de Rhodes, Tagore; những giá trị nhân loại: Hòa Bình, Công Lý, Bác Ái, Dân Chủ, Đoàn Kết. Bao năm dâu bể, giáo sư Lý Chánh Trung là người cuối cùng đã từ giã cõi đời ở căn biệt thự trên đường Công Lý ở khu này.

Cũng như đường Lê Quý Đôn phường Xuân Hòa, đường Lê Quý Đôn phường Thủ Đức nay dày đặc những quán cà phê sân vườn, những nhà hàng sang trọng, chỗ thì xanh mát yên ả, chỗ thì xa hoa lộng lẫy.

Bất động sản ở những con đường này đều được quảng bá "hiếm có, khó tìm" không chỉ vì diện tích, vì kiến trúc, mà hơn cả là vì khu vực - môi trường thấm đẫm những giá trị văn hóa, lịch sử không thể định giá.

Con đường Lê Quý Đôn thứ ba thì không có bất động sản tư nhân.

Chạy giữa khu đô thị Đại học Quốc gia TP.HCM, đường Lê Quý Đôn ở phường Linh Xuân nối giữa quảng trường Sáng tạo với khu vực hồ Đá trứ danh của giới sinh viên. Đường rộng, mát xanh, chạy qua khuôn viên Đại học Quốc tế, Đại học Bách Khoa, Đại học Khoa học Sức khỏe.

Hai bên đường, giữa những thảm xanh, vườn tượng danh nhân với nhà bác học Lê Quý Đôn, người thầy Chu Văn An, đại thi hào Nguyễn Du, nữ thi sĩ Đoàn Thị Điểm, nhà sử học Lê Văn Hưu…

Người đứng, người ngồi, tay cầm bút, vẻ mặt đăm đắm, ánh nhìn ngập đầy những nhắn gửi về phía những người trẻ ngời ngời tuổi 20 đầy hoài bão đang đi bộ, đi xe điện, xe buýt ngang qua.

Mỗi ngày, mỗi ngày, hẳn những ánh nhìn không vô hình này sẽ dần đậm thêm ý nghĩa.