Hội nghị Trung ương 3 - Bước chuyển chiến lược để TP.HCM tiên phong thực hiện mô hình tăng trưởng mới

Tại Hội nghị lần thứ 3, Ban Chấp hành Trung ương thống nhất cần phải đổi mới mô hình phát triển đất nước, với các mục tiêu cụ thể theo các mốc đến năm 2030/2035/2045 và định hướng tầm nhìn đến năm 2130.

GS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Phó giám đốc Đại học Kinh tế TP.HCM, nhìn nhận: "Vai trò đầu tàu của TP.HCM đòi hỏi thành phố không chỉ tăng quy mô kinh tế mà phải là nơi thử nghiệm mô hình phát triển mới".

Chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tạo giá trị bằng tri thức

* Hội nghị Trung ương 3 xác định phải chuyển sang mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người. Theo ông, điều này có ý nghĩa như thế nào?

- Các quyết sách lần này thực sự là một bước chuyển trong tư duy phát triển, chứ không đơn thuần là điều chỉnh chiến lược. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã xác định rất rõ yêu cầu chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người.

Đó là sự chuyển dịch từ mô hình dựa vào vốn, tài nguyên, gia công và lao động giá rẻ sang mô hình lấy năng suất, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao làm nền tảng.

Đây là bước chuyển căn bản khỏi mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã duy trì nhiều thập niên để chuyển sang tăng trưởng theo chiều sâu, nơi giá trị gia tăng được tạo ra từ chất xám và công nghệ, thay vì khai thác thêm tài nguyên hay lao động.

Theo tinh thần bài phát biểu của Tổng Bí thư, thành công của bước chuyển này phụ thuộc vào ba yếu tố.

Thứ nhất là thể chế và quản trị. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thực sự chuyển hóa thành năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, nghĩa là phải có cơ chế cụ thể để biến tri thức thành sản phẩm và thị trường.

Thứ hai là phát huy vai trò kép của Nhà nước kiến tạo và thị trường, trong đó kinh tế tư nhân được xác định là động lực quan trọng nhất.

Thứ ba là gắn thu hút đầu tư nước ngoài với chuyển giao công nghệ nhằm nâng cao năng lực nội sinh, thay vì chỉ thu hút vốn.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng quyết liệt, điều quyết định không chỉ là chủ trương đúng, mà là tốc độ thể chế hóa và năng lực tổ chức thực hiện.

* Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt ra ba câu hỏi: mỗi quyết sách tháo gỡ điểm nghẽn nào, tạo ra năng lực mới nào và cần điều kiện gì để thực thi hiệu quả. Theo ông, đâu là "điểm nghẽn của điểm nghẽn"?

- Theo tôi, "điểm nghẽn của điểm nghẽn" hiện nay không nằm ở một lĩnh vực riêng lẻ, mà chính là năng lực thực thi chính sách - khả năng chuyển hóa những định hướng đúng và cải cách thể chế thành hành động cụ thể và kết quả đo lường được.

Việt Nam không thiếu những định hướng phát triển đúng. Chúng ta đã xác định rõ yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển khoa học - công nghệ và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, khoảng cách từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn khá lớn.

Chúng ta cũng không hẳn thiếu nguồn lực, nhưng nhiều nguồn lực chưa được giải phóng, chưa phân bổ đúng nơi, đúng thời điểm và chưa được đặt vào những lĩnh vực tạo ra giá trị gia tăng cao nhất. Vì vậy điều cần đổi mới trước hết là tư duy, năng lực và phương thức hành động của đội ngũ thực thi chính sách.

Theo tôi, có bốn vấn đề cần tập trung. 

Trước hết, mọi quyết sách đều phải đi cùng nguồn lực tài chính. Ngay từ khâu thiết kế chính sách cần tính đầy đủ chi phí thực thi, nguồn lực huy động, cơ chế phân bổ và trách nhiệm của từng chủ thể để bảo đảm tính khả thi.

Thứ hai, cần nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức, chuyển mạnh từ tư duy kiểm soát sang tư duy kiến tạo. Đồng thời đổi mới phương thức báo cáo, tăng sử dụng các bảng điều khiển, hệ thống chỉ số trực quan; phần phân tích cần tập trung vào xu hướng, nguyên nhân, điểm nghẽn và giải pháp để báo cáo thực sự trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Thứ ba, phải tăng cường liên kết giữa chính quyền, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng; đồng thời công khai kịp thời dữ liệu kinh tế - xã hội để huy động trí tuệ xã hội tham gia phân tích, phản biện và hoạch định chính sách.

Cuối cùng là xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, song song với kiểm soát quyền lực chặt chẽ. Nếu chỉ nhấn mạnh kiểm soát mà thiếu cơ chế bảo vệ người hành động liêm chính thì bộ máy rất dễ chọn phương án an toàn cho cá nhân, thay vì hiệu quả cho xã hội.

TP.HCM phải trở thành "phòng thí nghiệm thể chế" của cả nước

* Hội nghị Trung ương 3 lần đầu đặt ra yêu cầu "quản trị thống nhất không gian phát triển". Sau khi mở rộng không gian TP.HCM, tư duy này sẽ tạo lợi thế cạnh tranh gì và cần tháo gỡ những rào cản nào?

- Đây là bước chuyển tư duy có ý nghĩa nền tảng, bởi ranh giới hành chính không đồng nhất với ranh giới kinh tế. Sau mở rộng, TP.HCM lần đầu tiên có điều kiện tích hợp ba mắt xích vốn trước đây còn phân tán: trung tâm tài chính - công nghệ, năng lực công nghiệp - cảng biển - logistics và dư địa đất đai cùng hạ tầng kết nối, hình thành chuỗi giá trị phát triển thống nhất.

Tuy nhiên để biến lợi thế đó thành năng lực cạnh tranh mới, theo tôi cần tháo gỡ ba rào cản lớn. 

Trước hết, các quy hoạch trước đây vẫn mang nặng tư duy địa giới hành chính, cần được tích hợp thành quy hoạch không gian chức năng thống nhất. Tiếp đó, đầu tư công không nên phân bổ theo địa bàn, mà cần dựa trên hiệu quả và vai trò của từng dự án trong chuỗi giá trị của cả vùng. Cuối cùng, cần xử lý minh bạch nguy cơ mất cân bằng lợi ích giữa khu vực trung tâm và các địa phương mới sáp nhập.

Về cách làm, thành phố cần chuyển từ quy hoạch theo đơn vị hành chính sang quy hoạch theo chuỗi giá trị chức năng; ưu tiên ngân sách cho các dự án liên vùng có sức lan tỏa; đồng thời đảm nhận vai trò điều phối phát triển của toàn vùng Đông Nam Bộ, từng bước kết nối với Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ trên cơ sở chia sẻ hài hòa lợi ích và chi phí hạ tầng.

Điều kiện tiên quyết là dữ liệu về đất đai, quy hoạch và đầu tư phải được thống nhất, liên thông. Nếu không làm được điều đó thì cấu trúc hành chính mới sẽ khó chuyển hóa thành năng lực quản trị mới.

Như vậy muốn tiên phong kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, TP.HCM cần đồng thời làm tốt cả ba trụ cột này với tốc độ thực thi vượt trội, khẳng định vị thế "phòng thí nghiệm thể chế" mà cả nước đang quan sát và học hỏi.

* Vậy với vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm tài chính và đổi mới sáng tạo lớn nhất cả nước, TP.HCM cần tạo ra những đột phá gì để tiên phong mô hình tăng trưởng mới?

- Vai trò đầu tàu của TP.HCM không chỉ là tăng quy mô kinh tế, mà phải trở thành nơi thử nghiệm những mô hình phát triển mới mà Trung ương đã đặt ra, đặc biệt là cụ thể hóa Nghị quyết 09-NQ/TW về phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới.

Hiện thành phố đã xác định ba động lực tăng trưởng mới bên cạnh các động lực truyền thống là Trung tâm Tài chính quốc tế, hệ thống cảng biển - logistics và khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, với mục tiêu tăng trưởng GRDP trên 10% và kinh tế số chiếm khoảng 30% GRDP trong năm 2026.

Đột phá đầu tiên là hoàn thiện Trung tâm Tài chính quốc tế tại Thủ Thiêm, hướng đến vận hành đầy đủ từ năm 2027. Đây sẽ là công cụ giúp thành phố chuyển từ huy động vốn chủ yếu qua tín dụng ngân hàng sang các công cụ tài chính hiện đại như trái phiếu dự án chiến lược hay các quỹ đầu tư quốc tế.

Đột phá thứ hai là phát triển hạ tầng kết nối vùng, cảng biển, logistics và đường sắt đô thị để phát huy vai trò trung tâm của toàn vùng Đông Nam Bộ sau mở rộng không gian phát triển.

Đột phá thứ ba là biến đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh thành năng suất thực chất trong doanh nghiệp, thay vì chỉ dừng ở các chủ trương.

Muốn tiên phong kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, TP.HCM phải thực hiện đồng thời cả ba trụ cột này với tốc độ vượt trội, qua đó khẳng định vai trò "phòng thí nghiệm thể chế" mà cả nước có thể quan sát, học hỏi và nhân rộng.

* Xin cảm ơn ông.