Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam kiến nghị Quốc hội giám sát cơ chế đầu tư nghiên cứu khoa học cơ bản, coi đây là nền tảng để làm chủ các công nghệ chiến lược.
Tại tham luận gửi Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026 sáng 30/7, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng nghiên cứu cơ bản là nền móng của tự chủ khoa học và công nghệ. Những đột phá trong trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử hay công nghệ vũ trụ đều bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức cơ bản trong thời gian dài. Nếu không có nền tảng nghiên cứu cơ bản đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nguồn và các công nghệ chiến lược, tiếp tục phụ thuộc vào việc tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài.
Viện đánh giá nền tảng nghiên cứu cơ bản được tích lũy qua nhiều thập kỷ là tài sản chiến lược của quốc gia. Tuy nhiên, để biến nguồn tri thức này thành công nghệ, sản phẩm và động lực tăng trưởng, cần tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế và cơ chế đầu tư.
Một trong những kiến nghị trọng tâm là Quốc hội giám sát việc xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản. Hiện nay, nhiều nhiệm vụ khoa học vẫn được thiết kế theo chu kỳ ngắn, yêu cầu nhanh có kết quả, trong khi nghiên cứu cơ bản cần thời gian dài để tích lũy, kiểm chứng và tạo ra các đột phá.
Vì vậy, Viện đề nghị bảo đảm khoa học nền tảng không bị hành chính hóa, ngắn hạn hóa hoặc thương mại hóa một cách cơ học. Mục tiêu của việc giám sát là xây dựng cơ chế đầu tư ổn định, lâu dài để các nhóm nghiên cứu có điều kiện theo đuổi những hướng nghiên cứu chiến lược.
Viện cũng kiến nghị Quốc hội giám sát việc chuyển từ mô hình tài trợ các đề tài phân tán sang các chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh quốc gia. Theo cơ quan này, Nhà nước cần đặt hàng các nhiệm vụ lớn, đầu tư dài hạn với mục tiêu rõ ràng về năng lực công nghệ cần hình thành, thay vì phân bổ nguồn lực cho nhiều đề tài nhỏ lẻ.
Thực tế hiện nay cho thấy nhiều nhiệm vụ khoa học còn manh mún, quy mô nhỏ, thời gian thực hiện ngắn và thiếu sự liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp với cơ quan quản lý. Nếu không thay đổi cách đầu tư, Việt Nam sẽ khó chuyển từ vị thế tiếp nhận sang làm chủ công nghệ trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học hay vật liệu tiên tiến.
Nhân viên y tế Viện Pasteur TP HCM nghiên cứu, xét nghiệm, tháng 8/2025. Ảnh: Quỳnh Trần
Một nội dung khác được Viện kiến nghị giám sát là hoàn thiện cơ chế chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Việc xác lập quyền sở hữu đối với kết quả nghiên cứu từ ngân sách nhà nước, định giá tài sản trí tuệ, góp vốn bằng tài sản trí tuệ và phân chia lợi ích cho nhà khoa học vẫn còn nhiều vướng mắc. Nếu không tháo gỡ, kết quả nghiên cứu sẽ khó đi vào thực tiễn và khoa học khó trở thành động lực trực tiếp cho phát triển đất nước.
Bên cạnh đó, Viện đề nghị Quốc hội giám sát việc ban hành và thực thi các cơ chế đặc thù thu hút, sử dụng nhân tài khoa học, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược; đồng thời xây dựng môi trường nghiên cứu bảo đảm tự do học thuật, liêm chính khoa học, cạnh tranh lành mạnh và đánh giá theo chuẩn mực quốc tế.
Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển hóa nền tảng nghiên cứu cơ bản tích lũy nhiều thập kỷ thành công nghệ, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình này chỉ có thể diễn ra mạnh mẽ khi thể chế được đổi mới đồng bộ, các tổ chức nghiên cứu được trao quyền tự chủ thực chất và nguồn lực được tập trung cho những mục tiêu chiến lược.
Sơn Hà
