Nửa thế kỷ sau ngày đi B, ông Hoàng Gia Đức bất ngờ nhận được bộ hồ sơ nhắc ông nhớ lại những năm tháng bom đạn khốc liệt, nhiều lần ở lằn ranh sinh tử.
Năm nay 77 tuổi, ông Hoàng Gia Đức, trú phường Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, vẫn rưng rưng mỗi khi nhắc lại thời điểm lên đường đi B. Trong kháng chiến chống Mỹ, chiến trường miền Nam được phân chia thành các khu vực mang ký hiệu từ B1 đến B4. Nhằm chi viện toàn diện cho miền Nam, Ủy ban Thống nhất Chính phủ đã điều động hàng chục nghìn đảng viên, y bác sĩ, giáo viên, nhà báo, nghệ sĩ và cán bộ văn hóa... ở miền Bắc vào chiến trường.
Đội ngũ cán bộ dân sự này sẽ củng cố phong trào cách mạng, duy trì đời sống văn hóa - xã hội tại vùng giải phóng và chuẩn bị sẵn sàng bộ máy quản lý cho ngày đất nước thống nhất. Để bảo đảm bí mật tuyệt đối cho lộ trình di chuyển, mọi cán bộ đi B đều phải để lại toàn bộ hồ sơ lý lịch, tư trang, kỷ vật và giấy tờ cá nhân tại miền Bắc dưới sự quản lý của Ban Thống nhất Trung ương.
Sinh ra ở Quảng Yên, do anh trai tham gia chiến đấu ở chiến trường Quảng Trị, ông Đức được miễn nghĩa vụ quân sự. Học xong lớp 8, ông được cử sang Trung Quốc học kỹ thuật chiếu bóng rồi về công tác tại Công ty Quốc doanh chiếu bóng. Năm 1972, ông lập gia đình với bà Bùi Thị Hiến, học dưới ông mấy khóa.
Đầu năm 1973, Bộ Văn hóa giao Quảng Ninh thành lập một đội công tác làm nhiệm vụ tại Ban Tuyên huấn Khu 6 (bao gồm các tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận, Bình Tuy, Tuyên Đức, Lâm Đồng và Quảng Đức). Đội có 6 người do ông Hoàng Minh Diệu làm chủ nhiệm, ông Đức là kỹ thuật viên.
Biết tin chồng đi B, bà Hiến đang công tác tại huyện Đình Lập (Lạng Sơn) viết đơn xin chuyển về gần nhà để ở bên chồng trong những ngày tháng cận kề ngày đi. "Đi B xác định là rất lâu mới về hoặc không về nữa nên nhà tôi muốn tận dụng tối đa thời gian ở bên nhau", ông Đức nhớ lại.
Đầu tháng 12/1973, vài ngày sau khi con gái đầu lòng ra đời, ông Đức lên đường. Sau thời gian huấn luyện tại Hà Tây, ông đến nhận nhiệm vụ tại trụ sở Khu 6 đặt tạm ở Hà Nội và theo xe hàng vượt tuyến đường Trường Sơn tiến vào Nam. Nhờ đơn vị có trụ sở rõ ràng, trong suốt 5 năm đi B, ông gửi được 10 lá thư về gia đình, chủ yếu thông tin nhanh việc bản thân vẫn còn sống.
Ông Hoàng Gia Đức, cán bộ chiếu bóng được cử đi B năm 1973. Ảnh: Lê Tân
Trở thành cán bộ văn hóa vùng giáp ranh
Đi đến đất Quảng Trị, ông Đức bắt đầu cảm nhận sự tàn khốc của chiến tranh với bom đạn, thương vong và những trận sốt rét rừng. "Tôi đã nghĩ chắc không có ngày về, chỉ biết tự động viên phải tiến lên, làm nhiệm vụ hết mình cho Tổ quốc", ông hồi tưởng.
Nhiệm vụ của tổ công tác là quản lý, xây dựng bộ máy các đội chiếu bóng, chuẩn bị cho hòa bình. Các đội chiếu bóng được ví như chiến sĩ văn hóa, mang phim ảnh, văn nghệ và tin tức từ miền Bắc vào với đồng bào miền Nam.
Các buổi chiếu thường được tổ chức tại vùng giáp ranh giữa vùng giải phóng và khu vực địch kiểm soát, sử dụng thiết bị gọn nhẹ như máy chiếu 16 ly để người dân vùng chưa giải phóng có thể tìm cách vượt qua xem. Lực lượng địa phương sẽ chuẩn bị nơi chiếu bóng, tuyên truyền cho người dân biết và đảm bảo an ninh.
Bên cạnh công tác chuyên môn, các thành viên trong căn cứ rừng núi Bình Thuận hằng ngày lao động tăng sản, trồng lúa, sắn để duy trì cuộc sống. Những lần địch dùng trực thăng càn quét, mọi người phải rút sâu vào rừng ẩn nấp.
Nguy hiểm nhất là những lúc xuống khu vực đất trồng trọt gần các ấp chiến lược của địch. Chỉ một tháng sau khi vào Nam, trong lúc đang làm đất, tổ công tác bất ngờ bị địch cải trang thành dân tấn công. Hai chiến sĩ bảo vệ và đồng nghiệp cùng tổ đi B là ông Lê Đại Sự hy sinh. "Chúng tôi phải vào rừng, đợt địch rút mới ra đưa thi thể anh em về an táng trong căn cứ", ông nói.
Ông Sự sinh năm 1950, cùng bố mẹ từ Bình Định tập kết ra Bắc vào năm 1954, làm kỹ thuật chiếu bóng cùng công ty với ông Đức. Hai người đi B cùng đợt, cùng đội. Sau ngày đất nước thống nhất, gia đình đã vào đón hài cốt ông Lê Đại Sự về quê hương.
Ông Đức (áo trắng, ngoài cùng bên phải) cùng những cán bộ hoạt động tại chiến trường B. Ảnh: NVCC
Nhận lại hồ sơ sau 53 năm
Sau ngày 30/4/1975, ông Đức tiếp tục ở lại các tỉnh Khu 6 làm nhiệm vụ quân quản, quản lý rạp chiếu bóng và văn hóa phẩm. Tháng 5/1975, ông có dịp ghé thăm nhà thì con cũng không nhận bố. "Trách con sao được, mình đi biền biệt từ lúc con còn đỏ hỏn", ông nói.
Năm 1978, ông trở về quê hương tiếp tục công tác tại đơn vị chiếu bóng. Vợ chồng ông Đức có thêm một con trai vào năm 1979, sống hạnh phúc. Sau đó, ông chuyển sang Công ty Phát hành sách Quảng Ninh và Sở Văn hóa tỉnh Quảng Ninh cho đến khi nghỉ hưu.
"Hết chiến tranh, anh em đi B hay bộ đội ở các địa phương thuộc Quân khu 3 như chúng tôi thường có tâm lý muốn về nhà với gia đình, sống yên bình, ít người ở lại dù có nhiều ưu đãi. Chiến tranh thực sự rất tàn khốc, để lại những nỗi đau thể xác và tâm hồn quá lớn", ông bộc bạch.
Nhiều năm công tác tại cơ quan nhà nước, nhà lại gần trung tâm hành chính tỉnh, nhưng ông Đức không hề biết hồ sơ đi B của mình vẫn được lưu trữ. Mới đây, qua rà soát từ Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Ninh, một người quen tại phường Hạ Long nhận ra tên và nghề nghiệp của ông nên đã thông báo để đối chiếu. Nhân dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947), Trung tâm đã trao trả bản sao hồ sơ cán bộ đi B cho ông Đức.
"Tôi không có kỷ vật gì đáng giá, nhưng nhìn những nét chữ, hình ảnh trong hồ sơ khiến ký ức một thời ùa về. Đó là món quà vô giá", ông Đức nói.
Lê Tân
