Lá bài quân sự ông Trump có thể tung ra ở Hormuz

Các đòn không kích dồn dập là không đủ để mở lại Hormuz, buộc ông Trump có thể phải tung ra những lá bài tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn.

Sau khi thông báo nối lại chiến dịch không kích quy mô lớn vào Iran, Tổng thống Donald Trump hồi đầu tuần khẳng định eo biển Hormuz sẽ luôn mở và nằm dưới quyền kiểm soát của Mỹ.

Để thực hiện điều này, ông đã ra lệnh cho quân đội Mỹ liên tiếp thực hiện các đợt không kích dữ dội dọc theo bờ biển phía nam Iran nhằm "làm suy yếu thêm năng lực quân sự mà lực lượng Iran đã sử dụng để tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz".

Bế tắc tại Hormuz

Sáng sớm 15/7, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tiến hành đợt không kích kéo dài suốt 7 tiếng, nhắm vào các trận địa tên lửa, máy bay không người lái (UAV) và căn cứ hải quân Iran gần Hormuz. Đây là lần đầu tiên Mỹ tiến hành ném bom vào ban ngày kể từ khi tái chiến với Iran. Vài giờ sau, họ tiếp tục tiến hành đợt tấn công thứ hai kéo dài 90 phút.

Nhưng Iran không lay chuyển. Họ tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, phát cảnh báo rằng những tàu thuyền cố tình đi qua hải trình phía nam do Mỹ vạch ra trong lãnh hải Oman sẽ phải hứng chịu hậu quả. Tehran yêu cầu các tàu phải di chuyển theo tuyến đường ở phía bắc Hormuz, đi qua lãnh hải Iran và chịu sự kiểm soát của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Chuẩn tướng Mohammad Akraminia, người phát ngôn quân đội Iran, ngày 15/7 tuyên bố cách duy nhất để mở lại eo biển Hormuz là Mỹ phải "tôn trọng các quyền của Iran và tuân thủ bản ghi nhớ Islamabad", cảnh báo Tehran sẽ không chấp nhận bất kỳ giải pháp nào bị áp đặt bằng sức ép quân sự.

Theo tướng Akraminia, việc Mỹ thiết lập hải trình ở phía nam Hormuz là hành động vi phạm thỏa thuận trong bản ghi nhớ, khẳng định tuyến đường thủy này "sẽ không được mở lại thông qua sự gây hấn hoặc áp lực từ Mỹ".

Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Lầu Năm Góc cáo buộc Iran đã gia tăng các cuộc tấn công bằng tên lửa hành trình cũng như UAV vào tàu thương mại di chuyển gần Oman, khiến nhiều thủy thủ thiệt mạng, bị thương hoặc mất tích trong những ngày gần đây.

Giao tranh một lần nữa khiến hoạt động qua lại tuyến đường phía nam eo biển gần như tê liệt, bất chấp tuyên bố của ông Trump. Hôm 14/7, khoảng 21 tàu được ghi nhận băng qua Hormuz, nhưng không phương tiện nào di chuyển theo tuyến Oman do Mỹ hậu thuẫn. Khoảng 16 tàu đã đi qua tuyến đường do Iran vạch ra ở phía bắc Hormuz. 5 tàu còn lại chọn các lộ trình khác hoặc tắt thiết bị định vị.

Để so sánh, vào tuần trước, trung bình mỗi ngày có 30 tàu thuyền băng qua eo biển, chia đều cho cả hai tuyến đường của Iran và Oman.

Hải quân Mỹ khi đó phát thông điệp vô tuyến đến các tàu tập trung gần Hormuz, tuyên bố họ "sẵn sàng duy trì tự do hàng hải và bảo vệ hoạt động thương mại hợp pháp theo luật pháp quốc tế", thêm rằng "tuyến phía nam eo biển vẫn mở".

Nhưng các thủy thủ, vốn đã quá mệt mỏi vì những cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào tàu thuyền trong những ngày gần đây, tỏ ra hoài nghi. "Thôi đi!", một thủy thủ đáp lại qua bộ đàm trên tàu.

Đến ngày 15/7, gần như không còn tàu hàng nào mạo hiểm đi qua Hormuz, khi giao tranh giữa Mỹ và Iran trở nên quyết liệt hơn, đơn vị theo dõi tàu thuyền Kpler cho biết.

Thực tế này đã minh chứng điều mà nhiều nhà phân tích đã cảnh báo từ lâu, rằng để đảm bảo an ninh cho eo biển và thuyết phục các hãng vận tải cho tàu đi qua, Mỹ nhiều khả năng sẽ phải triển khai một chiến dịch hộ tống hải quân đầy rủi ro hoặc một chiến dịch trên bộ quy mô lớn và tốn kém ở miền nam Iran.

Cả hai phương án quân sự này đều đòi hỏi Mỹ triển khai thêm lượng lớn binh sĩ, khí tài tham chiến. "Ông Trump không thể đạt được các mục tiêu quân sự hay chiến lược của mình với lực lượng hiện có", Danny Citrinowicz, cựu trưởng bộ phận nghiên cứu Iran thuộc cơ quan tình báo quốc phòng Israel, cho hay. "Bài toán học búa ở đây thực tế lại rất đơn giản. Suy cho cùng, nếu muốn kiểm soát eo biển Hormuz, Mỹ phải chiếm giữ được nó".

Hiện tại, theo Citrinowicz, khi nỗ lực ngoại giao đã rơi vào bế tắc, Tổng thống Trump có rất ít quân bài khả dĩ có thể tung ra để phá vỡ tình thế hiện nay. Mặc dù Mỹ đã đánh chìm nhiều tàu lớn thuộc lực lượng hải quân Iran, Tehran vẫn bảo toàn đủ kho tên lửa, UAV và đội xuồng cao tốc tấn công để ngăn cản tàu dân sự qua lại an toàn.

Triển khai chiến dịch hộ tống tàu

Quân đội Mỹ từng đạt được một số thành công hạn chế trong việc hộ tống tàu hàng vượt qua eo biển hồi tháng 5 và tháng 6, bằng cách dẫn đường cho chúng di chuyển dọc theo bờ biển Oman, đồng thời sử dụng chiến đấu cơ, UAV và trực thăng để đánh chặn đòn tập kích của Iran.

Nhưng đây là nỗ lực rất tốn kém, buộc Mỹ phải triển khai lượng lớn nhân lực, khí tài thường xuyên trực chiến ở Hormuz, nhằm phát hiện và ngăn chặn những quả tên lửa, UAV của Iran. Thời gian phản ứng của họ là rất ngắn, do eo biển Hormuz chỉ rộng vài chục km, nên tên lửa Iran chỉ mất vài giây là có thể phóng tới mục tiêu.

Các khí tài được Mỹ triển khai tuần tra trên eo biển Hormuz cũng đối mặt rủi ro rất cao. Hôm 8/6, một trực thăng vũ trang AH-64 Apache Mỹ bị Iran bắn rơi ở Hormuz, buộc Lầu Năm Góc phải mở chiến dịch giải cứu hai phi công. Tính đến ngày 9/6, ít nhất 57 máy bay các loại của Mỹ đã bị phá hủy hoặc hư hại trong xung đột với Iran.

Hôm 1/7, trực thăng hải quân MH-60S Seahawk xuất phát từ tàu sân bay USS George H.W. Bush cũng phải hạ cánh khẩn cấp xuống biển Arab, khiến một quân nhân mất tích, dù giới chức Mỹ cho rằng sự việc không phải do hành động thù địch của Iran.

Những sự cố như vậy đã châm ngòi cho các cuộc giao tranh mới trên eo biển và dập tắt hy vọng của ngành hàng hải về một giải pháp quân sự bền vững để tàu bè có thể di chuyển qua Hormuz.

Tổng thống Trump có thể tăng mức độ răn đe bằng cách cho tàu chiến áp tải trực tiếp tàu thương mại qua lại. Báo Wall Street Journal (WSJ) dẫn lời các chuyên gia ước tính Mỹ sẽ cần đến hai tàu chiến để hộ tống một tàu chở dầu hoặc cả chục tàu chiến cho mỗi đoàn tàu hộ tống. Các sĩ quan hải quân cảnh báo UAV và tên lửa diệt hạm Iran có nguy cơ biến khu vực này thành "vùng hủy diệt" đối với lực lượng Mỹ.

Tấn công trên bộ

Trong trường hợp cực đoan nhất, Tổng thống Trump có thể lựa chọn mở chiến dịch trên bộ quy mô lớn nhằm chiếm giữ khu vực xung quanh eo biển Hormuz, nơi có những rặng đá hiểm trở. Iran được cho là đã cất giấu xuồng cao tốc, tên lửa diệt hạm và UAV trong những khe núi, hang đá gần Hormuz để tránh bị Mỹ phát hiện.

Sau khi tiến hành các cuộc tập kích chớp nhoáng, Iran lại nhanh chóng đưa những khí tài này vào trong những địa điểm cất giấu kiên cố, khiến đòn đáp trả của Mỹ khó phát huy tác dụng.

Theo các bình luận viên Jared Malsin, Rebecca Feng và Benoit Faucon từ WSJ, để tiến hành chiến dịch đổ bộ như vậy, Mỹ sẽ cần huy động hàng vạn binh sĩ trong chiến dịch kéo dài nhiều tháng. Họ sẽ phải tác chiến ở địa hình bất lợi và không quen thuộc, đối mặt với rủi ro cao từ tên lửa và UAV Iran.

Trong khi đó, Iran đã chuẩn bị cho một kịch bản bị tấn công trên bộ từ trước khi xung đột nổ ra. IRGC sở hữu 190.000 quân, bên cạnh quân đội chính quy của Iran. Họ là lực lượng chuyên tác chiến chống lại các đối thủ có trang bị vũ khí vượt trội hơn.

Một chiến dịch trên bộ dọc theo bờ biển Iran sẽ khiến quân đội Mỹ rơi vào thế cực kỳ nguy hiểm trước các đòn đánh tập hậu của Tehran, David Des Roches, cựu quan chức quốc phòng Mỹ chuyên trách khu vực vùng Vịnh, nhận định.

Mở rộng chiến dịch không kích

Một lựa chọn khác là gia tăng áp lực quân sự bằng cách tiến hành không kích mở rộng vào các nhà máy điện, cầu đường của Iran. Tổng thống Trump đã liên tục đe dọa thực hiện những cuộc tập kích như vậy trong suốt cuộc chiến.

Từ khi nối lại chiến dịch không kích, Mỹ chủ yếu nhắm vào các khu vực ven biển của Iran. CENTCOM chưa từng tấn công vào Tehran hay những vùng nội địa khác của Iran.

Nhưng Dina Esfandiary, chuyên gia về Trung Đông tại Bloomberg Economics, bày tỏ hoài nghi về hiệu quả của chiến lược tăng cường không kích. Kể từ cuối tháng 2, Mỹ đã tiến hành hơn 20.000 đợt ném bom, nhưng chưa thể khiến Iran khuất phục và từ bỏ quyền kiểm soát eo biển.

Nếu Mỹ gia tăng phạm vi không kích, Iran có thể trả đũa bằng cách nhằm vào hạ tầng năng lượng ở vùng Vịnh. Đây là điều mà họ đã tránh thực hiện trong các đòn đáp trả Mỹ và đồng minh những ngày qua.

"Iran sẽ không lùi bước trong việc khẳng định quyền kiểm soát eo biển và tôi nghĩ Tổng thống Trump đang ngày càng mất kiên nhẫn", Esfandiary nhận định. "Tôi không thấy lối thoát nào cho tình thế hiện nay".

Tổng thống Donald Trump rời đi trên trực thăng Marine One sau bài phát biểu tại Đại học Chiến tranh Lục quân Mỹ ở Carlisle, bang Pennsylvania, ngày 15/7. Ảnh: AP

Các nhà phân tích cũng chỉ ra rằng bất chấp những lời đe dọa, cả Mỹ và Iran đều chưa cho thấy họ muốn quay lại thời kỳ xung đột toàn diện khốc liệt diễn ra từ cuối tháng 2 đến đầu tháng 4.

Tổng thống Trump đã nhiều lần đe dọa tấn công dữ dội Iran, nhưng rồi đều quay về giải pháp ngoại giao. Các quan chức Mỹ cho biết nhiều trợ lý thân cận đều không muốn Tổng thống khơi lại chiến tranh tổng lực, dù ông đã nghe báo cáo về viễn cảnh chiến sự leo thang trở lại mức độ đó.

"Những đòn leo thang gần đây là cách để hai bên gia tăng lợi thế và làm suy yếu đối phương với mục tiêu cuối cùng là trở lại bàn đàm phán ở vị thế mạnh hơn", Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông thuộc viện nghiên cứu Chatham House, trụ sở ở London, đánh giá. Tuy nhiên, bà cảnh báo cuộc đối đầu này có thể phản tác dụng và châm ngòi cho một cuộc xung đột lớn hơn nếu hai bên không tìm được lối thoát hạ nhiệt.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)