Tuyên QuangSau hơn 52 năm lưu lạc qua nhiều nghĩa trang với tấm bia khắc sai tên, hài cốt liệt sĩ Trần Hải Quang được đưa về quê nhà nhờ phép màu ADN.
Trong suốt nửa thế kỷ, nỗi đau về người anh cả hy sinh ở chiến trường Thượng Lào chưa bao giờ nguôi trong gia đình bà Trần Thị Hiển, 75 tuổi, ở xã Bình Ca, tỉnh Tuyên Quang. Khi đất nước thống nhất, cuộc tìm kiếm do cha mẹ khởi đầu được tiếp nối qua con rồi đến cháu, trở thành hành trình kéo dài ba thế hệ.
Liệt sĩ Trần Hải Quang sinh năm 1948, nhập ngũ tháng 9/1966, biên chế vào Đại đội 12, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 335, Quân khu Tây Bắc. Rạng sáng 25/10/1967, trong trận tấn công đồn Phu Viêng (tỉnh Luông Pha Băng, Lào), ông hy sinh và được an táng cùng ba đồng đội.
"Mỗi dịp gia đình quây quần, câu chuyện bao giờ cũng hướng về bác", chị Kim Hoa, cháu gái liệt sĩ kể. "Mẹ tôi lần nào cũng khóc, thương anh hy sinh khi còn quá trẻ".
Phần mộ liệt sĩ Trần Hải Quang ở nghĩa trang Tông Khao, Điện Biên nhưng bia mộ ghi tên Trần Quý Quang khiến gia đình mất hơn 20 năm tìm kiếm. Ảnh: Gia đình cung cấp
Bà Trần Thị Ngát, em gái út của liệt sĩ Quang, kể rằng gia đình từng cất giữ một lá thư ông gửi về từ chiến trường. Ngày ấy bà còn nhỏ, cứ buổi trưa lại trèo lên xà nhà gỗ xoan lấy thư anh xuống đọc. Sợ con gái ngã, người cha đành đem lá thư đi đốt. "Chỉ vì sự nghịch ngợm của tôi mà mất đi kỷ vật duy nhất của anh trai", bà Ngát nói.
Ngay khi chiến tranh kết thúc, gia đình đã bắt đầu hành trình tìm kiếm thông tin phần mộ liệt sĩ Quang. Năm 1998, họ đăng tin lên chương trình Nhắn tìm đồng đội của Truyền hình Quân đội. Vài tuần sau gia đình nhận được một lá thư của ông Lê Quang Khánh, người cùng đại đội. Ông Khánh cho biết liệt sĩ Quang đã được quy tập từ Lào về nghĩa trang Tông Khao, tỉnh Điện Biên.
Biết tin, vợ chồng bà Hiển đi xe máy từ Tuyên Quang lên Điện Biên. Cùng ông Khánh, họ tỏa đi dò từng hàng bia mộ nhưng không tìm ra tên anh trai mình. Trời tối, họ đành thắp hương trước các phần mộ liệt sĩ rồi quay về.
Trên đường trở về, một nhóm cướp cầm lê chặn xe, buộc hai vợ chồng dừng lại. "Bố mẹ tôi đưa giấy tờ rồi nói đang đi tìm mộ liệt sĩ. Họ xem xong thì trả lại, cho đi", chị Kim Hoa kể.
Trong nghĩa trang này có một ngôi mộ với tấm bia đề tên "Trần Quý Quang". Cả ba lần lên, vợ chồng bà Hiển đều dừng lại nhìn lâu hơn những mộ khác. Dù nghi ngờ nhưng họ không có gì để xác minh đó có phải phần mộ của người thân mình bị đề sai tên hay là của người khác.
Năm 2019, bà Hiển tái phát ung thư. Mong mỏi tìm kiếm anh trai càng thôi thúc. Nhận thấy thời gian sống của bà chỉ còn đếm từng ngày, đại gia đình dồn toàn lực một lần nữa nhưng các cuộc tìm kiếm vẫn rơi vào ngõ cụt. "Ngày ấy chúng tôi không biết quy trình tìm mộ, cách xin giấy tờ, đối chiếu hồ sơ hay thủ tục giám định ADN ra sao. Cả nhà cứ tự lần mò nên đi mãi vẫn không tới", chị Hoa chia sẻ.
Một hôm, chị Hoa tình cờ đọc được bài viết về cựu chiến binh Cao Việt Đức ở Bắc Giang - người nhiều năm giúp các gia đình đi tìm danh tính liệt sĩ. Chị liền nhắn tin cho ông Đức nhờ hỗ trợ.
Vài ngày sau, ông Đức hồi đáp: "Liệt sĩ nhà cháu đang ở Nghĩa trang Tông Khao, Điện Biên".
Cựu chiến binh Cao Việt Đức (đội mũ) cùng thân nhân đưa hài cốt liệt sĩ Trần Hải Quang từ nghĩa trang Tông Khao, Điện Biên về quê nhà, ngày 4/9/2019. Ảnh: Gia đình cung cấp
Theo sự hướng dẫn của ông Đức, đại gia đình cùng vào cuộc. Ở Hà Nội, chị Kim Hoa là đầu mối kết nối, bổ sung hồ sơ, theo sát từng đầu việc. Tại Tuyên Quang, em gái chị Hoa dành nhiều thời gian về quê lục tìm hồ sơ, rồi ngược lên Quân khu 2 ở Phú Thọ xin trích lục thông tin liệt sĩ, bổ sung từng giấy xác nhận theo yêu cầu.
Cuối năm đó, ông Đức một mình lên Điện Biên khớp nối thành công hồ sơ với Sở Lao động - Thương binh & Xã hội tỉnh Điện Biên và xác định các ngôi mộ nghi vấn.
Dựa trên hồ sơ, cơ quan chức năng khoanh vùng và lấy mẫu hài cốt (mẫu răng) từ các ngôi mộ trùng khớp một phần thông tin. Với liệt sĩ Trần Hải Quang, Viện Pháp y Quốc gia buộc phải lấy mẫu ở cả hai ngôi mộ nghi vấn: mộ số 1774 (bia ghi Trần Quý Quang) và mộ số 1691 (bia ghi tên "Quàng").
Khi các mẫu răng đã được niêm phong chờ ngày gửi về Cục Người có công, chị Hoa chợt nhớ ra mẫu sinh phẩm ADN của mẹ được lấy trong giai đoạn đang xạ trị ung thư.
"Nếu đã xạ trị thì không thể dùng mẫu của mẹ cháu được", ông Cao Việt Đức nói.
Bằng kinh nghiệm tìm kiếm hàng nghìn mộ liệt sĩ, ông Đức hiểu nếu dùng mẫu đã bị can thiệp hóa chất của bà Hiển, nguy cơ rất cao kết quả xét nghiệm sẽ trả về kết quả "không cùng huyết thống". Một sai sót lúc này có thể tước đi cơ hội cuối cùng để xác định danh tính liệt sĩ Quang.
Chị Hoa lập tức gọi điện về quê, đề nghị đưa dì út Trần Thị Ngát xuống Hà Nội lấy mẫu ADN khác thay thế.
Tháng 8/2019, kết quả giám định được công bố. Mẫu răng tại ngôi mộ số 1774 ghi bia "Trần Quý Quang" trùng khớp với mẫu tóc của bà Ngát.
Hồ sơ cho biết, từ nơi an táng ban đầu ở cao điểm 721 (Luông Pha Băng), hài cốt liệt sĩ Trần Hải Quang đã đi qua nghĩa trang Bản Ly, nghĩa trang Mường Xày trên đất Lào, rồi hồi hương về nghĩa trang Tông Khao, Điện Biên. Nằm lại vùng biên giới thêm 24 năm dưới tấm bia khắc sai tên, người lính Tây Bắc mới thực sự kết thúc "chuyến đi xa" của mình. "Chỉ vì sai một chữ mà hành trình tìm kiếm của gia đình tôi dài thêm 21 năm", chị Hoa nói. "Nhưng cũng nhờ phép màu ADN mà bác tôi vẫn được trở về".
Đầu tháng 9/2019, hai chuyến xe từ Tuyên Quang và Hà Nội cùng ngược lên Điện Biên đón hài cốt liệt sĩ. Ngày 5/9, ông được đưa về đến quê nhà, kết thúc chuyến đi xa.
Ngày hôm đó, dọc đường làng rợp bóng cờ Tổ quốc, người dân đứng hai bên cúi đầu mặc niệm. Con cháu khắp nơi gác lại công việc tề tựu đông đủ.
Riêng bà Hiển, dù đang ngồi xe lăn vẫn trốn bệnh viện, vượt hàng trăm cây số về đón anh trai. 5 tháng sau khi hoàn thành tâm nguyện, bà thanh thản qua đời.
Thân nhân và người đồng đội Lê Quang Khánh (đội mũ đứng bên phải) viếng phần mộ mới của liệt sĩ Trần Hải Quang tại nghĩa trang tỉnh Tuyên Quang, ngày 5/9/2019. Ảnh: Gia đình cung cấp
Đại diện gia đình chia sẻ, hành trình đoàn tụ này có sự góp sức của rất nhiều người, đặc biệt là cựu chiến binh Cao Việt Đức, người đồng đội Lê Quang Khánh và Trung đoàn 335, Đại tá Nguyễn Văn Huy (Đội quy tập Quân khu 2) đến các cán bộ Cục Người có công và Viện Pháp y Quốc gia.
"Ngày đi bác 18 tuổi. Gần 60 năm sau, bác trở về trong chiếc tiểu sành phủ quốc kỳ, vẫn mãi ở tuổi 19", chị Hoa nói.
Phan Dương
