Số lượng và quy mô doanh nghiệp nông nghiệp còn khiêm tốn do nền tảng đất đai, hạ tầng, vốn và chuỗi giá trị chưa thuận lợi, theo chuyên gia.
Nhận định được các chuyên gia nêu tại "Diễn đàn Nông nghiệp 2026: Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam" do VCCI và Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức tại TP HCM chiều 16/7.
Ông Trần Ngọc Liêm, Phó tổng thư ký, Giám đốc Liên đoàn thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) tại khu vực TP HCM, dẫn số liệu Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết hiện có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp.
Tổng cộng chỉ 1-2% trong gần một triệu doanh nghiệp Việt Nam đang tham gia vào lĩnh vực nông lâm ngư nghiệp. "Đây là con số khiêm tốn dù nông nghiệp luôn là ngành kinh tế có vai trò "trụ đỡ'", ông nhận định.
Việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật chưa rộng rãi. Cả nước có dưới 300 doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao, tức chưa tới 3%. Số lượng được công nhận là "doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao" chưa đầy 50.
Ông Trần Ngọc Liêm, Phó tổng thư ký, Giám đốc Liên đoàn thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) tại khu vực TP HCM phát biểu tại diễn đàn vào chiều 16/7. Ảnh: Diễn đàn Doanh nghiệp
Bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Đồng Nai, dẫn chứng địa phương quy tụ trên 300 doanh nghiệp nông nghiệp có ứng dụng công nghệ cao nhưng chưa có đơn vị được nhà nước công nhận.
Về quy mô, TS Phạm Viết Thuận, Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, cho biết hầu hết các doanh nghiệp dẫn đầu trong hoạt động thu mua, xuất khẩu nông nghiệp là công ty nước ngoài. "Do đó, cần thêm những tập đoàn nội địa đủ lớn để giữ vai trò này trong tương lai", ông nói.
Chuyên gia chỉ ra loạt nguyên nhân doanh nghiệp nông nghiệp chưa nhiều và chưa mạnh. Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, lý giải doanh nghiệp lớn đầu tư còn ít, do gặp khó về đất và vốn. "Có doanh nghiệp đủ khả năng đầu tư trồng hàng nghìn ha chuối xuất khẩu mà không có đất", ông kể.
Theo ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc công ty Đầu tư thủy sản Nam Miền Trung, tích tụ ruộng đất là giấc mơ của các doanh nghiệp trong ngành nhưng khó thành. "Sang Lào tìm hiểu, chúng tôi biết muốn thuê hàng chục nghìn ha cũng có nhưng ở Việt Nam giờ tìm 1.000 ha canh tác rất khó", ông kể.
TS Phạm Viết Thuận nhận định Luật Đất đai đã mở đường cho tích tụ ruộng đất, nhưng thực tế triển khai còn trở ngại. Doanh nghiệp muốn phát triển mô hình nông nghiệp trên đất lúa đang đối mặt với quy trình đăng ký phức tạp tại cấp xã.
Ông Ngô Xuân Chinh đề xuất mô hình thành lập ngân hàng đất đai, nơi nhà nước đứng ra thuê đất, tích tụ lại rồi cho doanh nghiệp thuê.
Song song là bài toán tiếp cận vốn. Đầu tư vào nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ tín dụng, thấp hơn nhiều so với lĩnh vực bất động sản. Nguyên nhân chủ yếu do thiếu tài sản đảm bảo và các rào cản trong tiếp cận vốn.
TS Phạm Viết Thuận chỉ ra bất hợp lý trong cách định giá tài sản của ngân hàng. Hiện đất nông nghiệp tại TP HCM được ấn định giá khoảng 450.000 đồng mỗi m² và hệ thống hạ tầng trên đó như chuồng trại thường bị ngân hàng xem là "tiêu sản" và ép giá khi định giá tài sản thế chấp.
"Hệ quả là một trang trại quy mô 14 ha với hệ thống chăn nuôi heo hiện đại cũng chỉ có thể vay được khoảng 2 tỷ đồng", ông Thuận kể. Vì vậy, chuyên gia cho rằng cần có cơ chế bảo lãnh của nhà nước để nhà băng mạnh dạn chuyển đổi cho vay từ tài sản thế chấp truyền thống sang cho vay theo dòng tiền và chuỗi giá trị.
TS Phạm Viết Thuận, Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, phát biểu tại sự kiện chiều 16/7. Ảnh: Diễn đàn Doanh nghiệp
Theo ông Trần Ngọc Liêm, cần thêm các gói tín dụng ưu đãi để người làm nông nghiệp có vốn đầu tư vào vùng nguyên liệu. Đặc biệt, khuyến khích mô hình hợp tác công tư (PPP), nhằm tăng liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân.
Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Đồng Nai Lê Thị Ánh Tuyết, cho biết việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp đã có Nghị định 57, nhưng áp dụng vào thực tiễn còn ít đơn vị nhận được hỗ trợ.
"Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang có rà soát để điều chỉnh, hy vọng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn thời gian tới", bà cho biết.
Ngoài đất và vốn, doanh nghiệp muốn đầu tư vào nông nghiệp cũng gặp trở ngại về hạ tầng logisitcs yếu kém tại các vùng sâu, vùng xa, khiến chi phí vận tải đội lên cao. Lực lượng lao động của ngành này cũng ngày càng khan hiếm.
TS. Trần Đình Lý, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP HCM, cho biết lao động trực tiếp ngày càng già hóa do người trẻ có xu hướng dịch chuyển sang khu vực công nghiệp và dịch vụ tại các đô thị lớn. "Nông nghiệp thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng kế thừa có tri thức", ông nói.
Theo ông, cần mở rộng cơ chế đặt hàng đào tạo từ các địa phương và doanh nghiệp với trường đại học. Khuyến khích doanh nghiệp lập các quỹ học bổng, quỹ thực tập và đồng đầu tư cho nhân lực. Cùng với đó, cần cơ chế thu hút chuyên gia, nhà khoa học và kiều bào tham gia đào tạo, phát triển nông nghiệp vùng.
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vượt 70 tỷ USD. Nửa đầu 2025, xuất khẩu nhóm ngành này tiếp tục tăng 6%, đạt 35,88 tỷ USD. Chính phủ đang đặt mục tiêu kim ngạch cán mốc 100 tỷ USD vào 2027.
Xuất khẩu tăng trưởng nhưng đóng góp của nông nghiệp ngày càng thu hẹp. TS Thuận chỉ ra tỷ trọng trong tổng thu nhập quốc nội giảm từ 12,34% vào 2024 còn 11,2% năm 2025 và dự kiến về khoảng 10,38% năm nay. Theo ông, để đảo ngược xu hướng, cần cấp thiết kiến tạo một không gian phát triển mới dựa trên tư duy kinh tế nông nghiệp thay vì tư duy sản lượng thuần túy.
Viễn Thông
