Mỹ nỗ lực trấn an các đồng minh Arab tại vùng Vịnh trước lo ngại lợi ích an ninh khu vực có thể bị đặt ra ngoài tiến trình đàm phán với Iran.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 24/6 bắt đầu chuyến công du đến ba nước vùng Vịnh gồm Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Kuwait và Bahrain. Đây là lần đầu tiên ông tới khu vực này kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2.
Mỹ và Iran tuần trước ký bản ghi nhớ 14 điểm, đồng ý ngừng bắn, mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán hướng đến thỏa thuận hòa bình lâu dài. Tuy nhiên, văn kiện không đề cập chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, khiến các nước Arab lo ngại. Chuyến công du của ông Rubio vì thế được xem là nỗ lực của Mỹ nhằm thuyết phục các đồng minh vùng Vịnh về thỏa thuận này.
"Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ và thống nhất quan điểm với các đối tác vùng Vịnh", Ngoại trưởng Mỹ nói, khẳng định Washington sẽ "tham vấn với họ về mọi quyết định được đưa ra trong quá trình đàm phán".
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio (trái) và người đồng cấp Kuwait Jarrah Jaber Al-Ahmad Al-Sabah tại thủ đô Manama, Bahrain ngày 25/6. Ảnh: AP
Sau khi ký thỏa thuận sơ bộ, Mỹ và Iran bắt đầu đàm phán tại Thụy Sĩ hôm 21/6, với sự tham gia của bên trung gian là Pakistan và Qatar. Đại diện Mỹ là Phó tổng thống JD Vance, trong khi phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu.
Nỗ lực hòa đàm diễn ra trong bối cảnh hầu hết thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), gồm Arab Saudi, Kuwait, UAE, Qatar, Bahrain và Oman, đều đã bị Iran tập kích để trả đũa Mỹ trong hơn ba tháng xung đột. GCC còn chịu thiệt hại kinh tế do eo biển Hormuz bị phong tỏa, khiến hoạt động xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh bị gián đoạn nhiều tuần.
"Nhiều quốc gia vùng Vịnh cho rằng chiến sự đáng lẽ không nên xảy ra. Họ đều lo ngại Mỹ đang góp phần khiến Iran mạnh hơn", Steven Cook, chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, trụ sở tại Mỹ, nói với AFP.
Những diễn biến trong cuộc chiến khiến nhiều nước Arab nhận ra mức độ dễ tổn thương trước các cuộc khủng hoảng khu vực, nhưng họ lại không được trực tiếp tham gia bất cứ cuộc đàm phán nào. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng các ưu tiên an ninh của họ có thể không được phản ánh đầy đủ trong thỏa thuận cuối cùng giữa Mỹ với Iran.
Dania Thafer, giám đốc điều hành viện chính sách Diễn đàn vùng Vịnh Quốc tế, cho rằng hiện trạng tại khu vực "tồi tệ hơn cả trước chiến sự".
"Những quốc gia Arab đó chưa bao giờ bị tấn công thường xuyên ở mức độ như vậy. Mọi lằn ranh đỏ đều đã bị vượt qua", bà Thafer nói.
Ngoại trưởng Rubio ngày 24/6 đã đến UAE gặp Tổng thống Mohamed bin Zayed Al-Nahyan cùng các quan chức cấp cao nước này, "tái khẳng định cam kết của Mỹ với an ninh UAE". Trước đó, ông tuyên bố Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế và không quốc gia nào được thu phí tại đây, bác bỏ tuyên bố từ Iran và Oman rằng họ sẽ nghiên cứu về việc quản lý eo biển, các dịch vụ liên quan và "chi phí đi kèm phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế".
Ông Rubio sau đó tới Kuwait, dự lễ thượng cờ tại đại sứ quán Mỹ ở Kuwait City, nối lại hoạt động của cơ sở này sau thời gian bị gián đoạn vì chiến sự. Tại Bahrain, ông Rubio ngày 25/6 gặp Quốc vương Hamad bin Isa Al-Khalifa, sau đó họp với 6 người đồng cấp GCC ở thủ đô Manama.
Ngoại trưởng Mỹ tiếp tục trấn an các nước Arab rằng "sẽ không có nội dung nào trong thỏa thuận cuối cùng với Iran làm xói mòn an ninh, ổn định và thịnh vượng của bất kỳ đối tác nào tại vùng Vịnh".
Ông cũng thừa nhận các nước Arab muốn được cập nhật thông tin thường xuyên hơn thay vì chỉ biết diễn biến đàm phán thông qua truyền thông. Chính quyền Mỹ vì thế dự định thiết lập cơ chế trao đổi để các đồng minh vùng Vịnh nắm rõ tiến trình trao đổi với Iran.
"Ông Rubio trấn an các đối tác vùng Vịnh với thông điệp rằng 'chúng tôi vẫn ở đây và sẽ tiếp tục sát cánh cùng các bạn'", HA Hellyer, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nói, thêm rằng chuyến thăm này khó có thể tạo ra thay đổi đáng kể.
"Các nước trong khu vực vốn không có ý định giảm nhẹ vai trò của Mỹ. Điều họ quan tâm hơn lúc này là mức độ đáng tin cậy trong các cam kết từ Washington", ông Hellyer tiếp tục.
Vị trí eo biển Hormuz và các cảng ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ
Nếu thỏa thuận được thực hiện đúng tiến độ, Iran có thể nhận hàng trăm tỷ USD để tái thiết đất nước. Tehran còn hưởng lợi từ việc nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ.
Theo ông Michael Ratney, cựu đại sứ Mỹ tại Arab Saudi, vùng Vịnh lo ngại sau khi đạt thỏa thuận với Mỹ, Iran sẽ có thêm nguồn lực để tiếp tục theo đuổi các hoạt động mà họ cho là gây bất ổn trong khu vực, trong khi biện pháp răn đe duy nhất còn lại chỉ là "một lời cảnh báo khá mơ hồ từ ông Trump về khả năng nối lại chiến dịch không kích".
Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al-Thani cho biết vùng Vịnh đang nỗ lực xây dựng một khuôn khổ an ninh khu vực với sự tham gia của Iran. Theo các nguồn tin ngoại giao, những cuộc thảo luận riêng giữa Iran và các nước Arab cũng đang được chuẩn bị.
Ngay cả UAE, một trong những quốc gia có phản ứng cứng rắn nhất trước các cuộc tấn công của Iran, cũng dần chấp nhận rằng họ sẽ phải tiếp cận theo hướng thực dụng và tìm cách hợp tác với giới lãnh đạo mới ở Tehran.
"Chúng tôi đều hiểu rằng không bên nào giành được chiến thắng tuyệt đối", ông Abdulkhaleq Abdulla, giáo sư khoa học chính trị tại Dubai, nhận định.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu tại cuộc họp với ngoại trưởng các nước Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh ở Manama, Bahrain ngày 25/6. Ảnh: AP
Tuyên bố chung sau cuộc họp hôm 25/6 giữa ông Rubio với ngoại trưởng các nước GCC cho biết các quốc gia Arab vùng Vịnh hoan nghênh thỏa thuận với Iran, nhưng nhấn mạnh các bên cần duy trì "động lực và sự đoàn kết" trong suốt quá trình thương lượng.
Các nước vùng Vịnh cũng khẳng định để đạt được hòa bình và an ninh lâu dài trong khu vực, tiến trình đàm phán cần giải quyết cả những mối đe dọa khác từ Iran, bao gồm chương trình tên lửa đạn đạo, UAV và sự hậu thuẫn dành cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.
Ông Andrew Leber, học giả Chương trình Trung Đông của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng vùng Vịnh nhìn chung đã chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận như một thực tế khó tránh khỏi. Theo ông, cả Arab Saudi và UAE đều coi đây là kết quả tốt nhất mà họ có thể kỳ vọng từ một Tổng thống Mỹ không còn chú tâm vào cuộc chiến.
"Tổng thống Trump dường như không thể đạt một thỏa thuận tốt hơn, nên hiện chuyển sang nỗ lực thuyết phục các đồng minh chấp nhận thỏa thuận mà ông đã có được", ông Leber nói.
Như Tâm (Theo Washington Post, AFP, Reuters)
