Nghe chuyện nghề sơn mài nhân triển lãm 'Chu tất bình dân'

Nhân dịp giỗ tổ nghề sơn truyền thống (ngày 23-6 âm lịch), một cuộc trò chuyện thân mật với giới thợ thầy trong nghề cùng các nhà nghiên cứu, họa sĩ, nhà sưu tập và người yêu sơn mài đã được tổ chức trong khuôn khổ triển lãm Chu tất bình dân tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ.

Không đi vào lý thuyết hàn lâm, cuộc gặp gỡ là dịp để những người gắn bó lâu năm với nghề kể về những câu chuyện thú vị sau sản phẩm, những đổi thay của làng nghề và trăn trở trước tương lai của sơn mài truyền thống.

Những người đứng sau sản phẩm sơn mài

Không ít người yêu sơn mài biết đến tên tuổi họa sĩ, nhưng đằng sau sản phẩm còn có sự góp sức của nhiều người thợ chuyên trách từng công đoạn: làm vóc, phủ sơn, cẩn ốc, cẩn trứng hay khắc trũng, những thợ chuyên môn góp phần định hình dòng sản phẩm sơn mài mỹ nghệ Thủ Dầu Một - Sài Gòn - TP.HCM.

Hơn nửa đời làm nghề, thợ sơn Nguyễn Văn Minh (thường gọi Chín Minh) vẫn nhớ cơ duyên đến với sơn mài từ khi còn học lớp 6. Nhìn hai ông thầy đến nhà làm sơn, mài ra những lớp màu đẹp quá, vậy là ông mê rồi xin theo học, vừa học vừa làm nghề đến tận bây giờ.

Hiện tại, ông vẫn đảm nhận khâu sơn cho các họa sĩ, vì họa sĩ có thể vẽ đẹp nhưng nếu lớp sơn không đạt thì tác phẩm cũng khó bền theo thời gian. Theo ông, tay nghề thợ sơn góp phần quyết định độ lâu bền cho tranh, đòi hỏi lòng yêu nghề, kiên nhẫn và giàu kinh nghiệm.

Nối tiếp câu chuyện thợ sơn, thợ cẩn ốc Nguyễn Huyền Thanh, con gái nghệ nhân Sáu Lực Sĩ, cho biết để hoàn thành một chi tiết cẩn ốc, người thợ phải lựa đúng sắc màu trên từng loại ốc phù hợp, chọn vị trí trên mảnh vỏ tương ứng để cưa, ghép rồi tiếp tục chỉnh sửa nhiều lần, tỉ mỉ từng công đoạn.

Có những chi tiết tinh tế như gương mặt hay mái tóc nhân vật phải được ghép từ nhiều mảnh nhỏ, mỗi tranh dùng từ ba đến bảy loại ốc khác nhau để tạo hiệu ứng ánh sáng và sắc độ tự nhiên. Những loại ốc quý như xà cừ hay bào ngư hiện phần lớn phải nhập khẩu do nguồn nguyên liệu trong nước ngày càng khan hiếm.

Gắn bó với nghề hơn ba thập niên, bà Nguyễn Huyền Thanh học cẩn ốc từ năm 13 tuổi. Những ngày đầu người học chỉ được cưa những mảnh ốc vụn để luyện tay, phải gần một năm mới đủ cứng nghề để làm trên sản phẩm thật.

Theo bà, nghề đòi hỏi sự kiên trì nhưng việc không còn nhiều như trước. Bà sống bằng công việc khác và vẫn nhận đơn gia công để kiếm thêm, nhưng số người theo nghề ngày càng ít.

Họa sĩ Nguyễn Quang Sơn, giảng viên khoa sơn mài Trường trung cấp Nghệ thuật Bình Dương bày tỏ mỗi giai đoạn nghề sơn mài đều để lại giá trị riêng. Cái quý là người làm nghề có sống thiệt lòng với nghề, có yêu và sống chết với nghề qua thăng trầm hay không.

Nhìn tác phẩm của các tiền bối trong triển lãm Chu tất bình dân, ông như thấy hồi ức về những người thời đó phảng phất đâu đây, đó là động lực người đi sau tiếp tục với nghề.

Giữ nghề bằng đưa sơn mài ứng dụng vào đời sống

Không chỉ chia sẻ những câu chuyện về kỹ thuật hay ký ức nghề, buổi trò chuyện còn quan tâm cách để sơn mài tiếp tục phát triển trong bối cảnh hiện tại.

Theo nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, giá trị của tranh và đồ mỹ nghệ sơn mài không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác mà còn ở việc giữ đúng tinh thần và giá trị của sơn mài truyền thống, cùng những tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ nghệ nhân.

Đó là kinh nghiệm xử lý vóc, pha sơn, mài, cẩn hay sử dụng chất liệu tự nhiên để tạo nên vẻ đẹp rất riêng của sơn mài Việt. Việc giữ nghề không chỉ là lưu giữ tác phẩm mà còn phải tạo điều kiện để những kỹ thuật đó tiếp tục được truyền lại và ứng dụng trong đời sống hiện đại.

Muốn nghề phát triển, việc bảo tồn kỹ thuật phải đi cùng nỗ lực đưa sơn mài đến gần hơn với công chúng thông qua các triển lãm, hoạt động giáo dục và những workshop giúp người xem hiểu giá trị đằng sau mỗi tác phẩm.

Trưởng thành từ làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ, họa sĩ Nguyễn Xuân Lục cho rằng người làm nghề hiện nay có nhiều điều kiện tiếp cận thiết kế và nguyên vật liệu mới. Điều quan trọng là vận dụng kỹ thuật truyền thống để tạo nên những sản phẩm phù hợp nhịp sống đương đại.

Còn theo anh Nguyễn Văn Sĩ, đại diện thương hiệu sơn mài đương đại Curio, người thợ Việt rất giỏi về nghề và kỹ thuật nhưng lại yếu ở tính sáng tạo và sự kết nối với thị trường.

Những tác phẩm đang bày tại Chu tất bình dân là cái hay của sơn mài thập niên 1950-1990, nhưng đến giờ thị trường vẫn vậy mà chất lượng lại còn giảm, đó là điều đang "giết chết" nghề truyền thống.

Không ít cơ sở trong nước vẫn đang gia công cho các thương hiệu nước ngoài. Người Việt làm ra sản phẩm bằng kỹ thuật truyền thống nhưng thương hiệu và giá trị gia tăng lại thuộc về người khác. Trong khi đó, thị trường trong nước với hơn 100 triệu dân vẫn còn nhiều dư địa.

Theo anh, khi người Việt hiểu hơn và lựa chọn sản phẩm được làm bằng kỹ thuật truyền thống, người thợ mới có thể sống được với nghề, nghề mới có cơ hội phát triển bền vững.

"Phải thể hiện được bản sắc nghề sơn mài Việt, thêm tính sáng tạo và ngôn ngữ thiết kế hiện đại, đảm bảo cả tính thẩm mỹ cao và ứng dụng cao thì mới chinh phục được người tiêu dùng khó tính", anh Nguyễn Văn Sĩ chia sẻ.

Đó cũng là kỳ vọng của nhiều nghệ nhân, họa sĩ và người làm nghề khi ngồi lại cùng nhau, để chuyện nghề sơn mài không chỉ được kể trong các tọa đàm mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.