Quảng NgãiTrên bãi đá ở làng Gò Cỏ, diêm dân đổ từng gàu nước biển đã phơi nắng vào các ô đá để muối kết tinh. Sản phẩm được dùng làm quà tặng du khách.
Sáng cuối tháng 6, bà Bùi Thị Vân lội ra bãi đá cách làng Gò Cỏ (Sa Huỳnh) khoảng 500 m, nơi sóng vừa rút sau một đêm vỗ bờ. Trên mặt đá lỗ chỗ những hốc trũng còn đọng nước biển, lấp lánh dưới nắng. Bà cúi nhìn những tinh thể muối đang kết lại, lớn dần như những bông hoa nở chậm trên đá.
Đó là công việc bà gắn bó từ nhỏ, khi còn nghe cha kể chuyện nghề. Nay ở tuổi 70, bà là người gìn giữ và truyền lại cách làm muối đặc biệt này. "Nghề đã có từ rất lâu, truyền từ đời này sang đời khác. Chúng tôi vẫn giữ cách làm cũ nhưng cải tiến để muối sạch hơn", bà Vân nói.
Bãi đá nơi muối kết tinh trong các ô nhỏ. Ảnh: Vũ Linh
Bãi đá làm muối nằm sát biển, khá bằng phẳng. Bà chọn các hốc đá tự nhiên ở vị trí cao, không bị sóng đánh tới, rồi múc nước biển đổ đầy và phơi nắng khoảng 7 ngày để tăng độ mặn.
Ở các "ruộng muối", bà đắp bờ bằng đất sét trộn cát quanh những ô đá trũng, sau đó múc từng gàu nước đã "dang" nắng (phơi nắng) đổ vào.
Sau 3-4 ngày, muối mới bắt đầu kết tinh. Trong thời gian này, bà phải túc trực liên tục. Trời sắp mưa, bà vội múc nước cất vào thùng có nắp; giữa trưa nắng gắt lại châm thêm nước đã đủ độ mặn để muối kết tinh nhanh hơn.
"Chỉ một cơn mưa trước lúc muối kết tinh là công sức cả chục ngày coi như mất trắng", bà nói.
Bà Vân dùng gàu múc nước biển đã phơi nắng vào các ô đá trũng để muối kết tinh. Ảnh: Vũ Linh
Khác với cách làm muối thông thường khi tinh thể lắng xuống đáy, muối trên đá Sa Huỳnh kết thành từng mảng lơ lửng trong nước, các tinh thể quấn vào nhau và lớn dần.
Khi thu hoạch, muối được gỡ thành từng mảng, hòa với nước để loại bỏ bụi bẩn, rồi sàng lấy hạt lớn và phơi thêm đến khi trắng, khô hoàn toàn. Thành phẩm có vị mặn thanh, không gắt.
Theo bà Vân, loại muối này giúp cá ướp làm mắm thơm hơn và có thể bảo quản cả năm mà không chảy nước.
Cứ khoảng ba ngày, bà thu được 7-8 kg muối. Hiện bà là người kiên trì nhất giữ nghề, đồng thời hướng dẫn hai người còn theo nghề là bà Gá và bà Quế. Bà cũng là Tổ trưởng Tổ bảo tồn trảng muối cổ Gò Cỏ.
Theo quy chế của tổ, toàn bộ muối được bán cho Hợp tác xã Du lịch Cộng đồng làng Gò Cỏ để làm quà tặng du khách mua vé tham quan. Giá thu mua là 100.000 đồng một kg, cao gấp khoảng 100 lần muối thông thường.
"Cách làm này giúp người dân không cạnh tranh giá, tăng thu nhập từ du lịch và ngăn muối trảng đá cổ bị làm giả", đại diện hợp tác xã cho biết.
Mong muốn đưa di sản nghìn năm ra thế giới
Bãi đá nơi bà Vân làm muối nằm trong làng Gò Cỏ, khu vực rộng khoảng 105 ha lưu giữ nhiều dấu tích của văn hóa Sa Huỳnh có niên đại khoảng 3.000 năm. Đá hiện diện khắp nơi, từ trảng muối, đường làng, hàng rào đến giếng nước.
Năm 2024, tiến sĩ Trần Ngọc Khôi, Phó giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi, tình cờ phát hiện trảng muối khi khảo cứu văn hóa Sa Huỳnh và thấy người dân gánh muối trên bãi đá.
Theo ông, trảng muối rộng khoảng 10 ha, có niên đại khoảng 2.000 năm. "Nhiều khả năng cư dân Sa Huỳnh đã tận dụng nền đá tự nhiên cùng nguồn nước biển để làm muối phục vụ đời sống", ông Khôi nhận định.
Nhà báo Suzuki Katsuhiko (ngồi, thứ 5 tính từ phải sang) tham quan trảng muối trên đá ở làng Gò Cỏ. Ảnh: Vũ Linh
Phát hiện này thu hút nhiều du khách đến làng Gò Cỏ, trong đó có nhà báo Nhật Bản Suzuki Katsuhiko, nguyên Trưởng phân xã báo Akahata tại Hà Nội.
Ông từng đi qua Sa Huỳnh năm 1976 và luôn nhớ những cánh đồng muối ven biển. Gần 50 năm sau, trong chuyến khảo sát tại Quảng Ngãi, ông quyết tìm lại nơi này.
"Tôi rất xúc động khi được đến thăm làng muối Sa Huỳnh", ông nói.
Sau khi tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất và nếm thử sản phẩm, ông bày tỏ sự bất ngờ.
"Nhật Bản có nhiều loại muối nổi tiếng. Nhưng cách làm muối của cư dân Sa Huỳnh khiến chúng tôi rất ngạc nhiên. Muối ở đây rất ngon", ông nhận xét.
Đi cùng đoàn, ông Honda Kato, chuyên gia nông nghiệp Nhật Bản, cho biết mình đã đến các làng muối ở Okinawa rất nhiều lần và thấy muối Sa Huỳnh không hề thua kém.
Ông Suzuki nói sẽ trao đổi với các doanh nghiệp Nhật Bản để giới thiệu mô hình làm muối tự nhiên của Việt Nam và Nhật Bản ra thế giới.
Ông Nguyễn Đức Bình, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi, đánh giá sự quan tâm của các chuyên gia và du khách quốc tế là tín hiệu tích cực đối với địa phương.
Theo Hợp tác xã Du lịch Cộng đồng làng Gò Cỏ, mục tiêu không phải mở rộng sản xuất mà biến trảng muối thành điểm đến du lịch.
Muối không bán theo cân mà được tặng cho du khách. Giá trị nằm ở trải nghiệm tham quan, câu chuyện gìn giữ nghề truyền thống và không gian cư trú của cư dân Sa Huỳnh xưa.
Trảng muối cổ Gò Cỏ hiện được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi đề xuất bổ sung vào phạm vi Di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh.
Nhật Thảo - Phạm Linh
