Nhận ra giới hạn của mạng lưới an sinh và sự đứt gãy của mô hình gia đình truyền thống, nhiều trung niên Việt đang triển khai "dự án tuổi già" từ khi còn sung sức.
4h30 mỗi ngày, anh Lê Văn Bảo, 54 tuổi, ở Hải Phòng dậy tập thể dục và chăm vườn cây trên sân thượng 100 m2. Nhịp sống ưu tiên sức khỏe và thiên nhiên này là một phần trong "bản thiết kế tuổi già" được anh chuẩn bị từ nhiều năm trước.
Theo kế hoạch, tuổi 20-50 anh tập trung kinh doanh tạo nền tảng tài chính; tuổi 50 chuyển trọng tâm sang sức khỏe; đến 60 tuổi dứt áp lực mưu sinh. Bốn năm trước, dù sự nghiệp đang thuận lợi và con cái đang tuổi ăn học, anh vẫn quyết định nghỉ hưu.
"Nhiều người khuyên tiếp tục làm việc tích lũy cho con, nhưng tôi nghĩ trọng tâm tuổi 50 phải là sức khỏe và gia đình", anh nói.
Anh Bảo chỉ chu cấp cho con cái đến năm 21 tuổi. Khi ba người con đi du học, anh chỉ cấp một phần chi phí nền tảng. Con lớn của anh làm thêm để trang trải sinh hoạt, còn con thứ hai chọn trường có học bổng cao hơn thay vì trường mơ ước. Dù con gặp khó khăn, vợ chồng anh giữ nguyên khoản tiết kiệm dưỡng già, không dùng để hỗ trợ. "Bán nhà, dồn hết tiền tiết kiệm cho con học hành hay khởi nghiệp là sai lầm", anh nói.
Người cao tuổi chăm sóc trẻ em tại khu dân cư Ecohome, Hà Nội tháng 6/2026. Ảnh: Phan Dương
"Dự án tuổi già" của anh Bảo là đại diện cho một chuyển động âm thầm diễn ra. Khoảng một thập niên tới, Việt Nam sẽ đón làn sóng nghỉ hưu lớn nhất lịch sử khi thế hệ sinh cuối thập niên 1960 - đầu 1970 bước vào tuổi hưu. Theo Cục Thống kê, cả nước hiện có gần 27 triệu người 40-59 tuổi và mỗi năm thêm gần 700.000 người vào nhóm cao tuổi.
Cùng với tuổi thọ, quan niệm về tuổi già đang thay đổi. Báo cáo Manulife Asia Care 2025 cho thấy ngày càng nhiều người ưu tiên sống khỏe mạnh và độc lập tài chính thay vì chỉ kéo dài tuổi thọ. Khảo sát của Prudential Việt Nam chỉ ra 85% người 30-44 tuổi muốn tự chủ khi về già, nhưng chỉ 40% thực sự lên kế hoạch tài chính.
GS TS Giang Thanh Long, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết người cao tuổi hiện nay thiếu tự chủ phần lớn do hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh và kinh tế khó khăn. "Với người sắp già, rào cản nằm ở nhận thức và chính sách", ông nói. Việc chuẩn bị cho tuổi hưu vẫn bị xem là chuyện của tương lai, dẫn đến 55% lao động phi chính thức chưa tham gia bảo hiểm xã hội và khoảng 3% mua bảo hiểm tự nguyện.
Áp lực càng lớn vì người Việt sống thọ nhưng không sống khỏe. Theo Vietnam Aging Survey 2022, mỗi người cao tuổi mắc hơn ba bệnh và mất 6 năm cuối đời điều trị bệnh tật. Gánh nặng y tế lớn đổ lên thế hệ "bánh mì kẹp", trong khi chính họ cũng đang vật lộn với bệnh tật của mình. Dữ liệu từ khảo sát Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cũng cho thấy tỷ lệ các bệnh không lây nhiễm, mạn tính đang tăng lên với nhóm dân số này.
"Nếu không có chiến lược chăm sóc sức khỏe phù hợp, họ sẽ chưa già đã không khỏe", giáo sư Long nói.
Chị Trương Thủy, 44 tuổi, học lướt ván cánh diều tại biển Nha Trang, mùa hè 2025. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Để giảm bớt áp lực chăm sóc lên vai thế hệ sau, nhiều trung niên Việt đang chủ động thiết lập ranh giới tài chính. Đầu năm nay, khi con trai xin hỗ trợ tiền mua nhà từ khoản tiết kiệm 400 triệu đồng, vợ chồng bà Vân, 51 tuổi, ở Phú Thọ từ chối. "Đây là quỹ dưỡng già. Các con có thể vay, nhưng bố mẹ không cho", bà nói.
Khoản tiền này được vợ chồng bà tích lũy từ khi hai con tốt nghiệp đại học. Chồng bà làm thợ xây ở quê, còn bà xuống Hà Nội giúp con chăm cháu, kết hợp dọn dẹp theo giờ. Mỗi tháng, bà để dành được 5 triệu đồng. Con trai bà Vân cho biết việc bố mẹ tự chủ tài chính giúp vợ chồng anh giảm áp lực phụng dưỡng.
Từ Pháp, con gái cả của anh Bảo cho biết ngay từ nhỏ được bố mẹ dạy sống độc lập. Ba chị em cô tự săn học bổng và chịu trách nhiệm với lựa chọn cá nhân. "Bố mẹ dạy cuộc đời ai người nấy lo. Tôi chưa bao giờ bị áp lực phải gánh vác tuổi già cho bố mẹ", cô kể.
Khi gạt bỏ tư duy "trẻ cậy cha, già cậy con", nhiều người bắt đầu thiết kế không gian sống riêng cho tương lai. Hai năm trước, chị Trương Thủy (44 tuổi) nghỉ việc ngân hàng tại Hà Nội để chuyển vào Nha Trang. Để có chi phí nghỉ hưu sớm, chị bán căn nhà mẹ để lại lấy vốn đầu tư, đi thuê trọ nhiều năm. Chị nhận làm MC và điều hành công ty dịch vụ visa du lịch để gia tăng thu nhập.
"Vào Nha Trang, tôi tìm thấy cộng đồng những người trung niên cùng bỏ phố về biển", chị Thủy nói. Hiện tại, chị quản lý bất động sản cho thuê, dành thời gian làm vườn, du lịch và lặn biển.
Ba năm trước, anh Minh Khang, 44 tuổi, ở TP HCM mua mảnh đất dưỡng già ở Cần Thơ. Anh thay đổi lối sống, ăn uống giữ cơ bắp từ năm 38 tuổi. Anh chủ động tích lũy quỹ tài chính và mua gói bảo hiểm y tế để chi trả chi phí thuê người chăm sóc sau này. "Tôi không muốn con mình phải gác lại sự nghiệp để chăm sóc cha mẹ", anh nói.
Khu vườn nghỉ hưu của anh Minh Khang. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Ông André Gama, chuyên gia An sinh Xã hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cho biết các quốc gia ứng phó với xã hội già hóa thành công thường xây dựng hệ thống hưu trí đa tầng, kết hợp giữa hình thức có đóng góp và không đóng góp. "Việt Nam cần tiếp tục xây dựng hệ thống an sinh xã hội để bảo đảm an toàn thu nhập lúc về già", ông nói.
Quá trình này đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, với các hành động cơ bản như: mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, từng bước hạ độ tuổi hưởng trợ cấp xuống 70 và tiến đến ngang bằng tuổi nghỉ hưu; xây dựng chính sách chăm sóc dài hạn và ghi nhận giá trị của lao động chăm sóc không lương.
GS TS Giang Thanh Long cho biết "lo cho tuổi già từ khi còn trẻ" cũng đang là tinh thần xuyên suốt trong các chính sách hiện hành của Việt Nam. "Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội và y tế tiến tới toàn dân sẽ đảm bảo an sinh thu nhập và sức khỏe cho người dân trong mọi giai đoạn cuộc đời", ông Long nói.
Tại tọa đàm chính sách "Già sao cho sướng?" ở Đại học Fulbright Việt Nam đầu tháng 6, Thạc sĩ Đặng Thị Phi Hương Giang, thành viên Cộng đồng Nghiên cứu Chính sách Y tế Việt Nam, chỉ ra chất lượng cuộc sống xế chiều được quyết định từ rất lâu trước khi một người bước vào tuổi hưu.
Bà Giang và các chuyên gia đề xuất 5 trụ cột cho tuổi già gồm: tài chính ổn định, sức khỏe tốt, môi trường sống phù hợp, quan hệ xã hội bền vững và cơ hội học tập. "Năm nhân tố này phải nâng đỡ lẫn nhau", bà nói.
Bốn năm sau ngày nghỉ hưu, anh Lê Văn Bảo cho biết mỗi ngày của anh xoay quanh thể thao, làm vườn, đọc sách và viết lách. "Nếu một ngày cần chăm sóc đặc biệt, vợ chồng tôi sẽ dùng quỹ riêng thuê dịch vụ chuyên nghiệp, không trở thành gánh nặng của các con", anh nói.
Phan Dương
