Những chiếc rương sách cũ bên bờ sông Seine ẩn chứa chiều dài lịch sử

Khi Paris đã lên đèn hay trời mưa rả rích, những chiếc rương sách cũ im lìm ấy lại gợi cho tôi sự tò mò, dường như nhiều kho báu bí mật của Paris đang cất giấu trong đó. Sang ngày mới dưới nắng ấm, những chiếc rương bí ẩn hé mở. 

Để rồi khi tản bộ trên những bờ kè sông Seine, du khách không khỏi chậm bước trước những quầy sách lúp xúp, rồi thích thú lật giở những tấm áp phích vẽ tay trên nền giấy ngả màu thời gian hay ngắm những quyển sách khâu gáy giản dị với phông chữ kiểu thời in bản dập gỗ.

Quầy sách cũ - chứng nhân 5 thế kỷ văn hóa đọc của Paris

Được mệnh danh là "những hiệu sách ngoài trời" với lịch sử tồn tại qua nhiều thế kỷ, mỗi quầy bán sách cũ ấy như một cánh cổng dẫn về Paris xa xưa. 

Nhìn vào những tấm bưu ảnh cũ mới thấy những rương sách vẫn giữ nguyên dáng vẻ của cả thế kỷ trước. Ngày nay gần 900 rương sách trải dài trên 3km hai bờ sông Seine, trở thành "con đường sách" độc đáo quanh khu phố Latin và trung tâm tọa lạc nhà thờ Đức Bà. 

Ngược dòng thời gian, là một trong những khu vực hình thành sớm nhất, khu phố Latin tập trung giới sinh viên từ nhiều thế kỷ, trung tâm của tuổi trẻ, tri thức và sáng tạo. 

Từ cuối thời kỳ Trung Đại, cùng với sự ra đời Trường Sorbonne, tiền thân Đại học Sorbonne sau này, vào năm 1257 vùng đất tả ngạn sông Seine trở thành nơi đặt nền móng đầu tiên cho giới trí thức Pháp.

Từ thế kỷ 15, khi công nghệ in ấn bắt đầu ra đời, quanh khu vực trường Sorbone và nơi lui tới của giới trí thức xuất hiện một nghề mới - những người bán sách dạo. 

Họ đeo một khay sách trước ngực, đi bán dạo dọc hai bờ sông, chủ yếu là sách cũ, rồi dần chuyển sang đặt những chiếc rương gỗ đựng sách cũ trên bờ sông, hoặc trải ngay trên vỉa hè, trên mặt cầu Pont Neuf mới xây dựng thời đó. 

Nhiều chủ tiệm sách tên tuổi lớn của Pháp đến ngày nay, như ông chủ chuỗi hàng sách Gilbert Joshep cũng bắt đầu sự nghiệp bán sách và xuất bản sau này bằng 1-2 rương sách gỗ bán dạo bấp bênh trên bờ sông Seine ngày ấy.

Nhiều lần suýt bị dẹp bỏ hay cấm bán trên hè phố, may mắn đến cuối thế kỷ 19, người bán sách dạo mới được chính thức công nhận quyền hợp pháp đặt những thùng sách cố định trên bờ sông. Cũng chính từ thời gian đó, quy định về kích thước và màu xanh của thùng sắt, giới hạn mỗi hiệu sách không quá 8m, được ấn định và duy trì cho đến ngày nay.

Cùng song hành khu phố tri thức, những hiệu sách ngoài trời đơn sơ ấy góp vào di sản dày đặc những hiệu sách, nhà xuất bản lâu đời và danh tiếng nhất Paris hội tụ trong những khu phố lân cận. 

Hiệu sách Shakespeare & Company ngay chếch nhà thờ Đức Bà, chốn dừng chân các văn sĩ Anh ngữ khi ghé Paris, gắn với những tên tuổi như Heminway, James Joyce. Còn Pulp's Comics được mệnh danh "ngôi đền của truyện tranh".

Hiệu sách triết học nổi tiếng J. Vrin có tuổi đời trên một thế kỷ, trong khi đó Pippa lại đi một dòng riêng khi không chỉ bán những đầu sách xuất bản độc lập, mà chính nó còn là một nhà xuất bản độc lập. Do những đóng góp và truyền thống lâu đời, các hiệu sách còn được báo chí ưu ái gọi tên "những ngọn hải đăng soi đường tri thức".

Nhìn những quyển sách ngả màu "phơi nắng" trên bờ kè đá giữa phố xá, tôi không thể không nhớ về những hiệu sách cũ tuổi thơ, những thảm sách bày bán trên vỉa hè Hà Nội xưa tôi hay sà vào ngắm nghía mỗi chiều muộn đi học về. 

Ngày ấy, những sạp bán sách vỉa hè cũng thường tập trung quanh các trường đại học lớn tại Hà Nội. Và không thể không kể đến đường Láng một thời được mệnh danh là "phố sách cũ" mà người ta có thể tìm bất cứ sách gì trong những hiệu sách san sát nhau hồi ấy.

Bây giờ, điểm hẹn mua sách, hay dạo "chợ sách" chuyển từ khu phố Đinh Lễ với sách nối dài từ vỉa hè lên tầng gác tít trong ngõ sang "Phố sách Hà Nội" với từng quầy nhà sách riêng biệt. Văn hóa đọc vẫn luôn được gìn giữ, nhưng sẽ còn giá trị hơn nếu sự tiếp nối những tiệm sách cũ, những nhà sách lâu đời, được tôn vinh và gìn giữ như một giá trị văn hóa truyền thống của thủ đô.

Gìn giữ văn hóa đọc đến mai sau

Tuy đã trở nên hình ảnh đặc sắc của bờ sông Seine, những quầy sách cũ gặp phải nhiều khó khăn vì điều kiện bán ngoài trời vất vả và thất thường, lại thêm nỗi khó khăn chung của ngành xuất bản ngày nay nên sách giấy và những hiệu sách ngày càng chật vật bám trụ trước thời đại dữ liệu số và mua hàng qua mạng.

Để duy trì sự tồn tại, tập thể những nhóm chủ quầy sách tìm cách tổ chức các hoạt động văn hóa thu hút công chúng. Có buổi cuối tuần, tôi may mắn đi ngang đúng buổi lễ hội giao lưu tặng sách của các nhà văn.

Bên những chiếc bàn nhỏ đặt trên vỉa hè, ngay cạnh những quầy sách cũ, các tác giả ngồi ký tặng sách hay giao lưu cùng độc giả. Một buổi khác, các chủ hiệu sách mặc lại trang phục cổ, đứng tươi cười đón chào và sẵn sàng chụp ảnh với du khách hiếu kỳ.

Dù được công nhận trong quần thể di sản dọc sông Seine, nước Pháp vẫn muốn tăng sự tôn vinh và bảo vệ nghề bán sách bên sông này như giá trị văn hóa phi vật thể cần gìn giữ. Chính vì vậy, hoạt động bán sách này được công nhận di sản văn hóa Pháp và đang chuẩn bị hồ sơ xin công nhận di sản văn hóa phi vật thể UNESCO.

Hình ảnh những hiệu sách đã đi vào văn thơ của những tác giả lớn như nhà thơ Louis Aragon hay gọi những người bán sách là "người bảo vệ ký ức văn học" hay "người bán trên phố những giấc mơ và câu chuyện quá khứ". Hay nhà thơ, nhà văn Blaise Cendrars từng có câu nói nổi tiếng "Paris là thành phố duy nhất nơi một dòng sông chảy giữa hai hàng kệ sách".

Khi Thế vận hội quốc tế 2024 chọn khai mạc trên sông Seine, ý định tạm di dời những thùng sắt để tiện cho khán giả xem khai mạc đã bị phản đối mạnh mẽ không chỉ bởi hiệp hội những chủ quầy bán sách, mà còn bởi những tiếng nói trên báo chí, trong cộng đồng.