Phát triển thanh toán thông minh nhanh hơn nhưng phải an toàn hơn

Ông Phạm Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - khẳng định như vậy khi chia sẻ tại hội thảo "Thanh toán thông minh trong kỷ nguyên số" được tổ chức tại khách sạn Rex (phường Sài Gòn, TP.HCM) ngày 6-6.

Thanh toán đang trở thành "hệ điều hành" của nền kinh tế số. Tuy nhiên theo Ngân hàng Nhà nước, người dân sẽ không sử dụng thanh toán số nếu không cảm thấy an toàn, trong bối cảnh lừa đảo công nghệ cao và deepfake ngày càng tinh vi.

"Hệ điều hành" mới của nền kinh tế số

Theo ông Phạm Anh Tuấn, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, API, định danh số, sinh trắc học, thiết bị di động và kết nối số đang làm thay đổi căn bản cách thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng.

Thanh toán không còn là khâu cuối cùng của giao dịch, mà đang trở thành "hệ điều hành" của nền kinh tế số, xuất hiện ở các điểm chạm của hoạt động kinh tế như thương mại điện tử, dịch vụ công, giao thông, y tế, giáo dục, du lịch… tạo nền tảng dữ liệu để mở rộng hệ sinh thái số.

Hạ tầng thanh toán số tại Việt Nam đã phát triển nhanh với hơn 20.000 ATM, 780.000 POS; 83 ngân hàng cung ứng Internet Banking, 52 ngân hàng triển khai Mobile Banking cùng 52 trung gian thanh toán và 3 doanh nghiệp viễn thông cung cấp dịch vụ tiền di động.

Các hạ tầng trọng yếu gồm hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, hệ thống ACH, hệ thống thẻ, CIC và hạ tầng kết nối dữ liệu dân cư. "Có thể nói thanh toán thông minh đang trở thành hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số Việt Nam", ông Tuấn nói.

Tuy nhiên theo lãnh đạo Vụ Thanh toán, nền kinh tế số chỉ có thể phát triển mạnh nếu hệ sinh thái thanh toán đủ năng lực đổi mới nhưng phải kiểm soát rủi ro, đảm bảo an toàn dữ liệu và trách nhiệm với người dùng.

Mục tiêu là phải bảo đảm an ninh và an toàn tài chính. Công nghệ tạo ra sự thuận tiện, nhưng niềm tin tạo ra sự chấp nhận.

"Người dân không sử dụng thanh toán số nếu họ không cảm thấy an toàn. Doanh nghiệp không đầu tư mạnh vào kênh số nếu môi trường số thiếu tin cậy. Tổ chức cung ứng dịch vụ không thể phát triển bền vững nếu thị trường mất niềm tin. Vì vậy an toàn thanh toán trở thành một bộ phận quan trọng của an ninh kinh tế và an toàn tài chính quốc gia", ông Tuấn nhận định.

Phát triển thanh toán thông minh nhanh hơn nhưng phải an toàn hơn; mở hơn nhưng phải kiểm soát tốt hơn; kết nối rộng hơn nhưng bảo vệ dữ liệu tốt hơn. Hệ thống thanh toán không chỉ cần tăng số lượng giao dịch mà còn phải giảm chi phí xã hội, nâng cao minh bạch, mở rộng tiếp cận tài chính và hỗ trợ phát triển kinh tế số.

"Kiến tạo thể chế cho thanh toán thông minh không chỉ là chuẩn bị cho tương lai ngành ngân hàng, mà còn là chuẩn bị cho tương lai của nền kinh tế số Việt Nam", ông Tuấn nói.

Thanh toán thông minh còn tạo ra dữ liệu

Chia sẻ tham luận tại hội thảo, GS.TS. Nguyễn Đức Trung, Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM, cho rằng thanh toán điện tử đơn thuần là chuyển tiền, nhưng thanh toán thông minh thì ngoài chuyển tiền còn sản sinh ra dữ liệu. 

Theo đó thanh toán thông minh gồm có bốn trụ cột là số hóa toàn diện, chuẩn hóa và tương tác, đặc biệt là tích hợp AI để phát hiện gian lận tức thời, cũng như bảo đảm an toàn bảo mật thông tin.

"Câu chuyện quan trọng nhất là dữ liệu tạo ra có lợi gì cho chúng ta? Thanh toán thông minh tạo ra 6 lớp dữ liệu từ người mua, người bán, bù trừ thanh toán, giao dịch, số lượng và đặc biệt là hành vi tiêu dùng, mật độ của người bán hàng. Nó vẽ cho chúng ta một bức tranh toàn cảnh nền kinh tế thực, kinh tế số", ông Trung nói.

Ông Trung cũng cho rằng việc TP.HCM đặt mục tiêu kinh tế số chiếm 30% trong 5 năm tới thì thanh toán thông minh chính là hạ tầng giao thông cho nền kinh tế số này. "Không có nó thì rất khó đạt được mục tiêu", ông Trung nhận định.

GS Nguyễn Đức Trung đưa ra thống kê có 30% người Việt Nam không có hồ sơ tín dụng. Theo ông, không hồ sơ thì không phân tích được, không cho vay được. "Nhưng họ lại thực hiện hàng trăm giao dịch và giao dịch thể hiện uy tín giao dịch của họ, uy tín cá nhân của họ, và cái này có thể là dữ liệu thay thế để chấm điểm tín dụng. Như vậy qua thanh toán thông minh là có thể chấm điểm tín dụng và cho vay được luôn. Tức là mọi người dân đều tiếp cận được tín dụng mà không cần hồ sơ tín dụng", ông Trung phân tích.

Ông Trung cũng đưa ra một số mô hình quốc tế mà Việt Nam có thể tham khảo và ứng dụng. Chẳng hạn, Trung Quốc là ứng dụng dựa vào tư nhân, với Alipay có 1,4 tỉ người dùng, WeChat là 935 triệu người dùng. 

Hai ông lớn này chiếm 90% thị phần Trung Quốc và chi phối toàn bộ hoạt động. Họ cho vay hàng chục triệu hộ tiểu thương không cần hồ sơ tín dụng, mà dựa hoàn toàn trên hồ sơ giao dịch của các hộ tiểu thương. Từ đó phát triển một nền kinh tế số cực kỳ mạnh mẽ ở Trung Quốc.

Hay như Ấn Độ có mô hình chính phủ đầu tư toàn bộ vào hạ tầng số quốc gia và không để tư nhân chi phối. Chỉ trong 9 năm, Ấn Độ tăng 12.000 lần giao dịch, từ 2 triệu lên 228,3 tỉ giao dịch. Đây chính là chính phủ kiến tạo, chính phủ tạo ra đường cao tốc dữ liệu và doanh nghiệp cạnh tranh lành mạnh trên đó…

Từ kinh nghiệm quốc tế, GS.TS Nguyễn Đức Trung nhận định Việt Nam đang đi rất đúng hướng về thanh toán thông minh. "Chúng ta đã đảm bảo được rằng trí tuệ của người Việt Nam rất nhanh, rất thích nghi và thậm chí còn vượt trước cả quốc tế. Đó là sự tự hào của chúng ta. Người Việt Nam rất phù hợp với công nghệ mới, rất nhanh không chỉ trong thanh toán mà trong AI", ông Trung nhận xét.