Quỹ đạo: Cuốn tiểu thuyết khám phá vẻ đẹp của vũ trụ

Tiểu thuyết Quỹ đạo của Samantha Harvey như lưỡi dao ngọt xớt cắt qua thực tại. Cắt qua màn đêm vũ trụ bao la. Và từ vết cắt đó cả dải Ngân hà dường như xổ tung ra.

Vũ trụ là con báo đen

Một vũ trụ vừa quen thuộc (qua các phim, truyện về du hành không gian) vừa bí ẩn, nhanh chóng choán lấy tâm trí người đọc trong sự rợn ngợp mênh mông và cũng tuyệt cùng cô độc. 

Sáu phi hành gia. Bốn nam hai nữ. Năm quốc gia. Họ lang thang ngoài vũ trụ trong một sứ mệnh khám phá không gian. Sáu con người với vô vàn nỗi niềm và những hồi ức cứ chồng lấp lên nhau.

"Xoay quanh địa cầu trong tàu vũ trụ, họ thật gắn kết mà cũng thật cô đơn, đến mức ngay cả những ý nghĩ, những niềm tin nội tại của họ cũng có lúc hội tụ.

Đôi khi họ mơ những giấc mơ giống nhau - về các hình phân dạng, những khối cầu xanh biếc với bao gương mặt thân quen chìm khuất trong bóng tối, về màn đen mãnh liệt và chói gắt của vũ trụ trấn át hết mọi giác quan. Vũ trụ nguyên sơ là một con báo đen, hoang dã và nguyên thủy; họ mơ thấy nó rình rập khu sinh hoạt của mình" (tr. 5).

Ngay từ những dòng đầu tiên, Samantha Harvey đã đẩy nhân vật của mình thẳng vào cái vũ trụ "nguyên sơ", "hoang dã" và "nguyên thủy". Ở đó, con người chẳng là gì ngoài những cá thể lững lờ quay theo quỹ đạo của trạm không gian.

Thế giới bên ngoài Trái đất vượt ngoài tầm kiểm soát hay những hiểu biết họ từng có về vũ trụ cũng chỉ vừa đủ để họ loanh quanh như những kẻ thiếu vắng quê hương.

Từ trên cõi mênh mông ấy, họ dòm xuống cái khối cầu xanh sáng ánh nằm trong hệ Mặt trời. Đồng thời họ dòm vào chính đời họ. Dòm vào cái nội tâm khôn dò, cái ký ức sâu thẳm. Chính mỗi con người cũng là một tiểu vũ trụ riêng tây chẳng cách gì hòa vào nhau được. Trong mỗi con người cũng có những hố đen, những cơn bão mặt trời, những hành tinh cảm xúc va đập vào nhau.

Ở Quỹ đạo, Harvey không biến trái đất thành tấm gương hứng lấy tâm hồn con người. Trái đất cũng không là đối tượng được quan sát, phân tích bằng cái nhìn khoa học. Trái đất thành một tinh cầu lưu giữ từng mảnh nhân loại. Những mảnh phân tán, rời rạc, cũng giống suy nghĩ của các phi hành gia.

Dù sống cách xa Trái đất hàng triệu năm ánh sáng, họ vẫn chịu sự chi phối của những mối quan hệ quốc gia - xã hội dưới mặt đất. Họ không chỉ là đại diện của nhân loại bên ngoài màn đêm vũ trụ. Họ còn là những công dân của một đất nước.

Dù những mâu thuẫn không biểu hiện quá gay gắt nhưng rõ ràng chính họ cũng không thoát ra được. Họ có thể ra khỏi Trái đất nhưng không thể đem những vấn đề dưới Trái đất ra khỏi họ được.

Sau rốt, vũ trụ vẫn vẹn vẻ "nguyên sơ là một con báo đen" chực chờ nuốt chửng bất kỳ ai vào lãnh thổ của nó. Một thế giới đầy bất trắc cũng giống như thế giới con người. Mà phàm đụng tới con người thì dù đã ở trạm không gian đi nữa thì cũng đa đoan.

Vừa hoang dại vừa du dương

Trong phần cuối sách, Samantha Harvey dành lời cảm ơn cho NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ) và ESA (Cơ quan Vũ trụ châu Âu) vì đã cung cấp cho tác giả "lượng thông tin đồ sộ". Điều này cho thấy sự kỳ công của tác giả trong việc tái dựng lại vũ trụ cũng như khắc họa một cách chân thật nhất đời sống của những phi hành gia trên trạm không gian.

Tiểu thuyết Quỹ đạo chao đảo giữa một tùy bút cưỡi ngựa xem hoa với một tiểu thuyết hư cấu. Mỗi phi hành gia mang trong mình câu chuyện, kỷ niệm, những khắc khoải riêng. Tất cả phân mảnh, không đầu không cuối, như những ngôi sao nguội lạnh vốn dĩ là những mảnh bị nổ tung của một vì tinh tú nào đó, sau một cú va chạm.

Điều giữ cho Quỹ đạo không trượt dài vào cái xơ cứng của một cuốn sách miêu tả cuộc sống ngoài không gian chính nhờ ở chất thơ trong văn chương của Samantha Harvey.

Quỹ đạo của trạm vũ trụ duy trì một nhịp cũng giống như Trái đất là "một bản giao hưởng âm thanh phức tạp" và "một buổi tập lạc tông của một ban chơi toàn những nhạc cụ hơi bằng gỗ và đàn cưa, một loạt tiếng động cơ vận toàn lực, méo mó, huyễn hoặc".

Càng đến cuối truyện, Samantha Harvey càng chứng minh khả năng ngôn ngữ của mình. Càng đến cuối truyện, bà càng đưa độc giả vào một cõi sâu hơn, trượt ra khỏi quỹ đạo, mấp mé bên rìa cõi mộng.

Với 144 trang trong nguyên tác tiếng Anh, tiểu thuyết Quỹ đạo có lẽ là tác phẩm có dung lượng ngắn nhất trong lịch sử các tác phẩm từng đoạt giải Booker. Trong hơn trăm trang sách đó, Samantha Harvey cố gắng gói gọn hành trình của một trạm vũ trụ, đồng thời là hành trình nội tâm của con người.

Cả hai hành trình ấy có lúc song hành, có lúc nhập làm một và càng lúc càng mang xu hướng tách rời theo những lối khác nhau.

Samantha Harvey đã cố tạo ra câu chuyện nhưng sau cùng chỉ là những hình ảnh tựa hồ ánh chớp, cứ thế lướt đi và trôi tuột hoặc đã bị hút vào một hố thẳm nào đó. Trong hố thẳm đó không có tư tưởng. Không có truyện kể. Chỉ có một vẻ đẹp mơ hồ, chốc chốc lại ửng lên "trong một thế giới vừa hoang dại mà cũng vừa du dương".