Quy trình cấp mã vùng trồng, giấy kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc thế nào?

Như Báo điện tử Tuổi Trẻ đưa tin, tối 29-7, Bộ Công an thông tin Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) đã khởi tố bị can, bắt tạm giam đối với ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Nguyễn Quang Hiếu, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, về tội nhận hối lộ trong vụ án liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.

C03 đã làm rõ ông Hoàng Trung và ông Nguyễn Quang Hiếu đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn.

Ngoài ra, hai người này còn bị cáo buộc can thiệp, chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; mua, bán trái phép mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói.

Đây đều là những giấy tờ, mã số bắt buộc phải có để đủ điều kiện xuất khẩu sầu riêng Việt Nam sang Trung Quốc.

Vậy quy trình cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, phòng và giấy kiểm nghiệm vàng O, Cadimi để xuất khẩu sang Trung Quốc hiện nay như thế nào?

Vùng trồng phải có diện tích 10ha trở lên mới đủ điều kiện cấp mã số

Theo yêu cầu của Trung Quốc, tất cả vùng trồng cũng như các cơ sở đóng gói sầu riêng phải đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt.

Trong khi đó, theo quy định của Việt Nam, để được cấp mã vùng trồng nói chung, trong đó có sầu riêng, các vùng trồng phải có diện tích tối thiểu 10ha.

Do đó, các hộ dân, doanh nghiệp sản xuất nhỏ lẻ, có diện tích sản xuất dưới 10ha muốn xuất khẩu phải liên kết với nhau hoặc tham gia hợp tác xã, doanh nghiệp để hình thành vùng trồng đủ điều kiện đăng ký cấp mã.

Sau đó, chủ sở hữu đăng ký với Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật địa phương để kiểm tra thực tế vùng trồng.

Nếu đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của phía Trung Quốc, hồ sơ sẽ được hoàn thiện, gửi lên Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật để rà soát, tổng hợp trước khi chuyển sang Tổng cục Hải quan Trung Quốc xem xét, phê duyệt theo định kỳ 3 tháng một lần. Quy trình cấp mã cơ sở đóng gói và phòng kiểm nghiệm cũng tương tự.

Để có giấy kiểm nghiệm Cadimi và chất vàng O, người dân và doanh nghiệp xuất khẩu phải liên hệ và gửi mẫu đến các phòng, trung tâm kiểm nghiệm được phía Trung Quốc phê duyệt để làm dịch vụ xét nghiệm.

Thông thường, sau 24-48 giờ hoặc lâu hơn, các đơn vị kiểm nghiệm sẽ trả kết quả. Nếu mẫu đạt yêu cầu theo quy định, phòng kiểm nghiệm sẽ phát hành phiếu kết quả kiểm nghiệm để doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

Trước khi xuất khẩu, đơn vị kiểm dịch thực vật của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tại cửa khẩu sẽ kiểm tra, đối chiếu hồ sơ các lô hàng sầu riêng, nếu đáp ứng yêu cầu của phía Trung Quốc sẽ được cấp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật để làm thủ tục xuất khẩu.

Nếu doanh nghiệp xuất khẩu không sở hữu vùng trồng, cơ sở đóng gói được Trung Quốc cấp mã số thì phải có giấy ủy quyền hoặc xác nhận của đại diện/chủ mã số bằng văn bản và thông báo đến Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật để giám sát.

Khi sầu riêng qua cửa khẩu nhập vào Trung Quốc, Hải quan nước này sẽ kiểm tra giấy tờ, hồ sơ liên quan và hoàn tất quá trình kiểm tra kiểm dịch, kiểm tra an toàn thực phẩm.

Trường hợp không tuân thủ các quy định của phía bạn như có dư lượng Cadimi, vàng O,... sẽ bị tạm dừng, đình chỉ nhập khẩu sầu riêng từ mã vùng trồng, cơ sở đóng gói và cơ sở kiểm nghiệm liên quan để tìm nguyên nhân và khắc phục.

Gian lận mã số xuất hiện ngay từ khi mới mở cửa

Thực tế đến nay, số lượng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng kiểm nghiệm được phê duyệt vẫn chưa đáp ứng nhu cầu xuất khẩu.

Bên cạnh bất cập trong quy định về diện tích tối thiểu cấp mã vùng trồng thì nhiều hồ sơ đăng ký chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu theo Nghị định thư của phía Trung Quốc khiến số lượng mã số được phê duyệt còn hạn chế.

Đơn cử như trong đợt xét duyệt mã số vùng trồng đầu tiên sau khi ký nghị định thư (tháng 9-2022), Tổng cục Hải quan Trung Quốc chỉ cấp mã số cho 51/126 vùng trồng và 25/41 cơ sở đóng gói, còn lại phải cung cấp thêm tài liệu xác minh để xem xét, đánh giá lại.

Thời điểm đó, một lãnh đạo Cục Bảo vệ thực vật cho biết doanh nghiệp đăng ký nhu cầu xuất khẩu lên tới 1,3 triệu tấn, trong khi diện tích vùng trồng được Trung Quốc cấp mã số chỉ chiếm khoảng 3-4% tổng diện tích trồng sầu riêng của Việt Nam.

"Nguy cơ cạnh tranh không lành mạnh và gian dối trong xuất khẩu" - lãnh đạo Cục Bảo vệ thực vật cảnh báo khi đó và cho biết cơ quan kiểm dịch ở cửa khẩu đã phát hiện một số lô hàng sầu riêng xuất khẩu có tình trạng gian lận, dùng mã số trái phép.

Hay như tháng 5-2025, phía Trung Quốc chỉ phê duyệt một nửa số hồ sơ trong tổng số 1.604 vùng trồng và 314 cơ sở đóng gói sầu riêng đề xuất. Còn lại, doanh nghiệp, người dân phải bổ sung, hoàn thiện và chờ phía bạn xem xét lại.

Việc kiểm nghiệm cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là khu vực Tây Nguyên. Các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng có diện tích sầu riêng lớn nhất cả nước nhưng lại thiếu các phòng kiểm nghiệm tại chỗ, nếu có cũng chưa đáp ứng được nhu cầu và phụ thuộc vào phòng kiểm nghiệm.

Hệ quả, tháng 10-2025, khoảng 2.000 container sầu riêng xuất khẩu tại Đắk Lắk bị ùn ứ do các phòng kiểm nghiệm tạm ngừng hoạt động. Gần đây nhất tháng 5-2026, nhiều lô sầu riêng tại các tỉnh phía nam tiếp tục bị ách tắc ở khâu kiểm nghiệm.