Các nghệ sĩ Việt đang chuyển dịch từ việc chỉ tạo ra sản phẩm nghệ thuật đơn thuần sang xây dựng tài sản trí tuệ toàn diện - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Trong khi đơn của người nước ngoài chỉ tăng trưởng khiêm tốn 37%, cú bứt phá từ khu vực nội địa cho thấy một điều: các thực thể Việt Nam đã bắt đầu hiểu rằng sở hữu trí tuệ (IP) không phải là trò chơi xa xỉ của tập đoàn đa quốc gia, mà là áo giáp sinh tồn trong kỷ nguyên số.
Cuộc đua định hình IP Việt
Dòng chảy IP nội địa đang hình thành hai thế giới với cách vận hành khác biệt. Ở tầng dưới, các nghệ sĩ độc lập, xưởng thiết kế nhỏ và thương hiệu cá nhân đang thử nghiệm mô hình lấy chất liệu văn hóa Việt làm lõi, kết hợp ngôn ngữ đương đại và thương mại điện tử xuyên biên giới để tiếp cận thị trường toàn cầu.
Tại Hà Nội, nhiều không gian sáng tạo đã trở thành cầu nối đưa sản phẩm thủ công cách tân từ làng nghề đến khách hàng quốc tế. Trên các nền tảng như Etsy, nhiều nhà sáng tạo Việt cũng đang đưa họa tiết dân tộc, thổ cẩm, mỹ thuật truyền thống ra thế giới thông qua từng sản phẩm xuất khẩu.
Tuy nhiên nghịch lý là năng lực sáng tạo chưa đi cùng ý thức bảo vệ tài sản trí tuệ. Nhiều nghệ sĩ chưa đăng ký bảo hộ thiết kế trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, khiến các ý tưởng dễ bị sao chép hoặc mất quyền kiểm soát. Họ đang góp phần định hình IP quốc gia từ dưới lên, nhưng vẫn đối mặt với rủi ro lớn trong một thị trường còn non trẻ.
Trong khi đó ở tầng trên, một cuộc đua hoàn toàn khác đang diễn ra. Các trung tâm sáng tạo, các tập đoàn nhà nước và tư nhân đang chạy đua để tạo ra những IP chính thống, những biểu tượng đại diện cho văn hóa địa phương, được đầu tư bài bản từ khâu thiết kế đến khâu thương mại hóa.
Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, với mục tiêu đưa giá trị gia tăng của các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP. Trong đề án này, IP được xác định là một trong những trụ cột chính để thương mại hóa văn hóa Việt Nam.
Tuy vậy giữa hai thế giới ấy tồn tại một khoảng trống nguy hiểm. Những nghệ sĩ dưới sóng ngầm hiếm khi đăng ký bảo hộ IP trước khi thử nghiệm thị trường, và điều đó khiến họ trở thành con mồi cho những kẻ săn mồi lớn hơn.
Ngược lại, các dự án trên mặt nước thường gặp vấn đề về tốc độ và sự cứng nhắc. Một IP được phát triển bởi cơ quan nhà nước có thể mất nhiều năm để hoàn thiện thủ tục, trong khi thị trường đã thay đổi hoàn toàn.
Bài học từ Trung Quốc
Nếu Việt Nam đang ở giai đoạn phôi thai của cuộc đua IP quốc gia, thì Trung Quốc đã đi trước ít nhất một thập kỷ. Và mô hình của họ, thú vị thay, cũng vận hành trên hai tầng, nhưng với một sự kết nối và quy mô mà Việt Nam có thể học hỏi.
Tại Trung Quốc, nhà nước đóng vai trò kiến trúc sư trưởng của hệ sinh thái IP. Chiến lược "Cường quốc sở hữu trí tuệ" được ban hành từ năm 2021 đã đặt ra mục tiêu đầy tham vọng, đến năm 2035, Trung Quốc sẽ trở thành cường quốc IP hàng đầu thế giới. Đây không chỉ là khẩu hiệu chính trị.
Nó được hiện thực hóa bằng những con số: năm 2024, tổng số đơn đăng ký nhãn hiệu tại Trung Quốc vượt 7,2 triệu, gấp hơn 70 lần Việt Nam và kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm văn hóa đạt 1.200 tỉ NDT, tương đương khoảng 165 tỉ USD.
Các trung tâm sáng tạo IP do nhà nước hậu thuẫn mọc lên khắp các tỉnh thành. Thâm Quyến, Hàng Châu, Thành Đô, mỗi TP đều có ít nhất một IP Incubator được tài trợ bởi chính quyền địa phương, nơi các nghệ sĩ và nhà thiết kế được cung cấp không gian làm việc, tư vấn pháp lý, và kết nối với nhà sản xuất.
Mô hình "đặt hàng sáng tạo" nơi chính quyền đặt hàng nghệ sĩ thiết kế IP cho các sự kiện văn hóa, lễ hội, hoặc sản phẩm du lịch, đã trở thành một nguồn thu nhập ổn định cho giới sáng tạo, đồng thời đảm bảo rằng các IP này được đăng ký bảo hộ ngay từ đầu.
Đông Quản, TP sản xuất đồ chơi lớn nhất Trung Quốc, là minh chứng sống động nhất cho sự kết hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp. Với hơn 4.000 nhà máy sản xuất đồ chơi và hệ sinh thái chuỗi cung ứng hoàn chỉnh, Đông Quản đã chuyển mình từ "công xưởng OEM" thành "trung tâm IP".
Chính quyền TP đã rót 1,2 tỉ NDT vào các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp địa phương phát triển IP gốc. Kết quả là các thương hiệu như Motor Nuclear - với vũ trụ mecha lấy cảm hứng từ danh tướng Tam Quốc - đã xuất khẩu sản phẩm ra hơn 100 quốc gia, với doanh số tăng 70% trong nửa đầu năm 2024.
Muốn có IP mạnh phải có hệ sinh thái mạnh
Ở tầng dưới, một cuộc cách mạng thầm lặng hơn nhưng không kém phần mạnh mẽ đang diễn ra. Làn sóng Quốc triều, phong trào đưa văn hóa truyền thống Trung Hoa vào sản phẩm tiêu dùng đương đại, đã tạo ra một thế hệ nghệ sĩ và nhà thiết kế mới, những người không cần đến sự hậu thuẫn của nhà nước để thành công.
Trên các nền tảng như Xiaohongshu và Douyin, các nghệ sĩ độc lập đang xây dựng những IP riêng với tốc độ chóng mặt. Những thương hiệu như Chicjoc, với doanh số 1 tỉ NDT mỗi năm, đã chứng minh rằng công thức "chất liệu dân tộc + thiết kế hiện đại + giá hợp lý" có thể cạnh tranh sòng phẳng với các thương hiệu quốc tế.
Điều khiến mô hình Trung Quốc khác biệt với Việt Nam là sự kết nối giữa hai tầng. Nhà nước không chỉ đứng trên ban hành chính sách; họ chủ động tìm kiếm những nghệ sĩ độc lập thành công và đưa họ vào hệ sinh thái chính thức. Các cuộc thi thiết kế IP quốc gia, các chương trình ươm tạo, các quỹ đầu tư mạo hiểm chuyên về IP, tất cả đều được thiết kế để phát hiện và nuôi dưỡng những tài năng từ tầng dưới, trước khi họ bị các đối thủ nước ngoài mua lại hoặc sao chép.
Việt Nam có lợi thế đi sau, chỉ cần điều chỉnh nó cho phù hợp với văn hóa và thể chế của mình. Bởi nếu không sớm kết nối hai thế giới IP của mình, kho báu văn hóa nghìn năm văn hiến của Việt Nam sẽ mãi chỉ là nguyên liệu thô, trong khi người khác biến nó thành vàng.
