Thế hệ AI lớn lên trong hoài nghi

Thứ công nghệ từng được kỳ vọng giải phóng tiềm năng con người nay bị không ít người trẻ xem là mối đe dọa với việc học, sự sáng tạo và tương lai nghề nghiệp.

Hơn một nửa số gen Z tại Mỹ dùng AI ít nhất một lần mỗi tuần, nhưng sự hào hứng lại đang tụt dốc.

Theo khảo sát mới của Gallup được tờ Financial Times dẫn lại ngày 1-6, tỉ lệ gen Z cảm thấy phấn khích với AI giảm từ 36% xuống còn 22%, trong khi tỉ lệ những người cảm thấy tức giận tăng từ 22% lên 31%.

Nghịch lý đó đang đặt ra câu hỏi lớn: dùng AI nhiều hơn có đồng nghĩa với lo sợ nhiều hơn?

Dùng càng nhiều, càng hoài nghi

Trong học tập, nhiều người trẻ tin rằng AI đang "đánh cắp" phần thú vị nhất của tri thức: quá trình tự khám phá.

Tân thạc sĩ Misha (24 tuổi) từ Đại học Imperial College London nhận định AI đã làm giảm giá trị các kỹ năng lập trình cơ bản, khi nhiều lập trình viên trẻ ngày nay giống như đang giám sát AI làm việc thay vì trực tiếp viết mã.

Sinh viên Celeste Collet cũng thừa nhận áp lực thời gian khiến cô ngày càng dựa vào AI để làm luận văn - AI giúp tối ưu tốc độ, nhưng cũng khiến cô học được ít hơn khi bỏ qua trải nghiệm đọc tài liệu, lần theo các nguồn tham khảo và tự xây dựng lập luận.

Trên thị trường lao động, Financial Times mô tả quá trình tuyển dụng hiện nay như một "cuộc chạy đua vũ trang" giữa con người và thuật toán: ứng viên dùng AI để rải hàng loạt hồ sơ, doanh nghiệp dùng AI để sàng lọc chúng.

Từ đó một câu hỏi ám ảnh thế hệ trẻ: nếu dùng AI để làm hầu hết công việc, liệu họ có đang tự chứng minh mình hoàn toàn có thể bị AI thay thế?

Tại Mỹ, phản ứng tiêu cực với AI ngày càng rõ rệt. Xu hướng này cũng thúc đẩy sự phát triển của các cộng đồng "cai công nghệ", trong đó có Câu lạc bộ Luddite - thành lập năm 2021 tại Brooklyn, nơi một nhóm người trẻ gặp nhau hằng tuần để đọc sách, vẽ tranh và rời xa điện thoại. Từ một câu lạc bộ nhỏ, mô hình này đã lan rộng tới nhiều trường trung học và đại học trên khắp nước Mỹ.

Lỗi do AI?

Nỗi bất an về AI không chỉ là câu chuyện riêng của nước Mỹ. Hãng tin Reuters dẫn khảo sát của Deloitte cho thấy gen Z tại Ấn Độ đang đối mặt áp lực tài chính và bất ổn việc làm ngày càng nặng nề, khi AI tạo thêm thách thức cho một nền kinh tế vốn đã chật vật tạo đủ việc làm cho hàng triệu thanh niên.

Tại các trường kỹ thuật ở Ấn Độ và Trung Quốc, thuật ngữ "jobpocalypse" (thảm họa việc làm) trở thành từ khóa ám ảnh khi doanh nghiệp liên tục cắt giảm nhân sự ở các vị trí có thể tự động hóa.

Tại Anh, nghiên cứu năm 2025 của Đại học Oxford với học sinh từ 13 đến 18 tuổi cho thấy 80% thường xuyên dùng AI để làm bài tập, nhưng 62% tin rằng công nghệ này đang tác động tiêu cực đến khả năng tư duy, sáng tạo và phát triển kỹ năng của bản thân.

Tại Hàn Quốc, báo cáo của Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc công bố hồi tháng 4 cho thấy tỉ lệ tham gia lực lượng lao động của nam giới trẻ giảm đáng kể trong 5 năm qua - tờ Seoul Economic Daily chỉ đích danh AI là một trong những nguyên nhân quan trọng.

"Giới trẻ cảm thấy mình đang bị gạt ra ngoài lề. Họ được khuyến khích đón nhận công nghệ, nhưng đồng thời lại liên tục nghe rằng việc làm sẽ biến mất và AI sẽ thay thế con người" - bà Baroness Beeban Kidron, thành viên Thượng viện Anh, nhận định.

Tuy nhiên không phải chuyên gia nào cũng đồng tình. Giáo sư Arthur C. Brooks tại Đại học Harvard cho rằng AI có xu hướng chia nhỏ công việc thành nhiều nhiệm vụ hơn là xóa sổ hoàn toàn chúng, và phần lớn nỗi lo hiện nay xuất phát từ tâm lý sợ thay đổi - trong khi con người vốn có khả năng thích nghi mạnh mẽ trước biến động công nghệ. Do đó, ông khuyến khích giới trẻ hãy xem sự chuyển dịch này như một cơ hội để tiến bộ.

Tạp chí Fortune nhận định đây không phải chứng sợ công nghệ, mà là phản ứng của những người lao động cảm thấy không được bảo vệ - khi gần 60% nhà tuyển dụng đang dùng AI như một "cái cớ" để hợp thức hóa các đợt sa thải hoặc đóng băng quỹ lương.

Theo nhiều nhà kinh tế học, thị trường lao động vốn đã mong manh sau COVID-19, nên sẽ không công bằng nếu quy mọi vấn đề hiện nay cho AI.