"The Odyssey" - tác phẩm của Homer - được nhiều người tìm đọc sau khi bản điện ảnh do Christopher Nolan chuyển thể thành công vang dội.
Odyssey của Homer là trường ca dài 12.110 câu thơ, chia thành 24 khúc, mỗi khúc dài ngắn khác nhau, ngắn nhất là khúc 6 (331 câu), dài nhất là khúc 4 (847 câu), đánh số theo ký tự từ alpha đến omega. Tác phẩm gồm hai mạch truyện song song: Người vợ (Penelope) chung thủy trải qua năm tháng tìm cách trì hoãn đám người cầu hôn đến quấy phá, kiên nhãn chờ chồng về và người chồng Odyssey đơn thương độc mã vượt qua nhiều thử thách để trở về bên gia đình.
Xuyên suốt Odyssey của Homer là tinh thần chế ngự nghịch cảnh - một chủ đề ăn sâu trong tâm thức người Hy Lạp cổ đại. Tác giả khắc họa điều đó qua ba hình tượng trung tâm với những phẩm chất tiêu biểu: Odysseus mưu lược, khôn khéo; Penelope kiên trung, kín đáo; con trai Telemachus thận trọng, từng bước trưởng thành. Từ ba nhân vật, Homer kiến tạo nên những giá trị cốt lõi của gia đình và rộng hơn là một nền văn minh: Người cha dùng trí tuệ để đối diện thế giới, người mẹ giữ gìn mái ấm bằng sự bền bỉ, còn người con học cách lớn lên trong chờ đợi và thử thách. Vì thế, Odyssey không chỉ là câu chuyện phiêu lưu mà còn là bản anh hùng ca về hành trình làm người, vang vọng ý nghĩa đến tận hôm nay.
Về hình thức thi phẩm, dịch giả Đỗ Khánh Hoan cho rằng đây là truyện phiêu lưu, kết hợp tài tình thực tế với tưởng tượng, hữu hình với vô hình, thần linh với thế nhân, ảnh hưởng sâu đậm văn hóa, văn minh phương Tây hơn bất kể sáng tác văn chương nào từ trước tới giờ.
Cuốn "The Odyssey" của Homer, Omega+ xuất bản. Ảnh: Omega+
Đó cũng chính là lý do The Odyssey vẫn còn sức ảnh hưởng mạnh mẽ sau gần ba thiên niên kỷ: Nó không ca ngợi một chiến binh bất khả chiến bại mà ca ngợi một con người biết sai, biết sợ, biết nhớ nhà, biết yêu, biết mất mát và cuối cùng vẫn kiên trì tìm đường trở về. Có lẽ vì thế, Odysseus gần gũi với chúng ta hơn bất kỳ vị anh hùng thần thoại nào khác. Với Homer, hành trình vĩ đại nhất không phải chinh phục thế giới, mà là trở về sau khi thế giới đã thay đổi mình.
Tại Việt Nam, nhiều độc giả biết đến The Odyssey qua bản dịch trực tiếp từ tiếng Hy Lạp cổ của học giả Đỗ Khánh Hoan, xuất bản lần đầu năm 2013. Lối chuyển ngữ của ông tạo cảm giác như đang đọc một thiên cổ tích phương Đông, vừa gần gũi vừa giàu chất thơ.
Ông Việt hóa tên gọi nhân vật theo sắc thái biểu cảm: Calypso thành "Yêu mị", Circe là "Yêu phụ", Sirens là "Yêu nữ"; Polyphemus được gọi là "Dã nhân độc nhãn". Các vị thần cũng mang cách xưng hô quen thuộc với độc giả Á Đông, như Zeus là "Chúa tể", Poseidon là "Hải thần". Cách dịch không hoàn toàn bám sát từng từ, mà linh hoạt chuyển tải tinh thần nguyên tác, tạo nên một The Odyssey vừa giữ được cốt lõi thần thoại Hy Lạp, vừa hòa vào cảm thức văn hóa phương Đông.
Trong phần khái lược dài 70 trang về tác giả Homer và trường ca Odyssey, dịch giả Đỗ Khánh Hoan nhấn mạnh rằng: "Đọc Odyssey hôm nay không chỉ đơn thuần là đọc một thiên sử thi, mà còn là đọc hành trình gần ba nghìn năm của văn minh phương Tây".
Dịch giả Đỗ Khánh Hoan (1934-2023) từng tốt nghiệp ngành văn học Anh tại Viện Đại học Sài Gòn, sau đó ông tiếp tục nhận bằng thạc sĩ tại University of Sydney (Australia) và tiến sĩ văn học Anh tại Columbia University (Hoa Kỳ). Ông nổi tiếng với các bản dịch tiếng Việt của những tác phẩm kinh điển thế giới như Iliad, Odyssey, Don Quixote, thơ Tagore, và toàn tập đối thoại của Plato và rất nhiều kiệt tác của văn chương Nhật Bản. Với vốn ngoại ngữ uyên thâm và phương pháp dịch học thuật, ông được xem là một trong những dịch giả và học giả có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong thế kỷ 20 của Việt Nam.
Ông được biết đến là một người thông thạo khoảng mười ngoại ngữ, bao gồm tiếng Anh, Pháp, Hy Lạp cổ, La-tinh, Tây Ban Nha, Ý và Nhật. Phong cách dịch thuật của Đỗ Khánh Hoan đặc trưng bởi tính nguyên bản chân thực, tinh thần trung thành tối đa với tư tưởng gốc và nỗ lực xóa bỏ rào cản ngôn ngữ để đưa cảm xúc thời cổ đại đến thẳng với độc giả hiện đại.
Trên màn ảnh, dù The Odyssey từng nhiều lần được chuyển thể, phiên bản của Christopher Nolan vẫn tạo tiếng vang đặc biệt. Việc quay hoàn toàn bằng máy IMAX tại các bối cảnh thực giúp những trường đoạn như cuộc đối đầu với Cyclops hay hành trình vượt qua tiếng hát của Sirens hiện lên thô ráp, nguyên sơ, rũ bỏ cảm giác giả lập quen thuộc của dòng phim thần thoại.
Trailer "The Odyssey", ra rạp Việt ngày 17/7. Phim được phổ biến đến người xem từ đủ 16 tuổi trở lên (16+). Video: Universal Pictures Vietnam
Điều thú vị là Nolan không cố gắng minh họa Homer bằng điện ảnh mà ông "đọc" lại Homer theo tinh thần đương đại và kết nối chặt chẽ với cảm thức của khán giả ngày nay. Và điều đó gây ra khá nhiều tranh cãi với những ai đã đọc nguyên tác của Homer. Một trong những phản đối mạnh mẽ nhất là của dịch giả Emily Wilson khi bà cho rằng Nolan đã lược bỏ nhiều chi tiết quan trọng hay sử dụng ngôn ngữ quá hiện đại.
Trong sử thi của Homer, nàng công chúa Nausicaa là người đã cứu Odysseus khi ông dạt vào bờ biển Phaeacia trong tình trạng trần trụi và kiệt sức, trao cho ông quần áo và sự hiếu khách thuần khiết. Nolan cắt bỏ chi tiết này vì muốn đẩy Odysseus (Matt Damon) vào chuỗi hành động sinh tồn khốc liệt. Sự biến mất của Nausicaa trong phim Nolan quả thực là một mất mát lớn cho những ai yêu tính thơ của nguyên tác.
Việc sử dụng ngôn ngữ hiện đại trong bộ phim thay vì nhịp điệu trang trọng của thể thơ sử thi khiến thế giới thần thoại trong nguyên tác bị kéo tuột xuống thành một bộ phim sinh tồn thông thường, đánh mất đi tính thiêng liêng của mối quan hệ giữa các vị thần và phàm nhân.
Một vài chi tiết mang tính biểu tượng trong nguyên tác cũng bị thay đổi hoặc đơn giản hóa trên phim. Chiếc giường cưới được làm từ gốc cây ô liu trong vườn (biểu tượng cho sự gắn kết hôn nhân không thể lay chuyển của Odysseus và Penelope) thành một chiếc ghim cài áo hình Athena bằng vàng, được xem là một sự đơn giản hóa vội vã, làm giảm bớt sức nặng của màn tái hợp huyền thoại giữa hai nhân vật.
Trong nguyên tác của Homer, các vị thần xuất hiện và can thiệp liên tục hành trình trở về của Odysseus nhưng trong phim của Nolan, gần như chỉ còn Athena (Zendaya) là nhân vật thần linh duy nhất còn xuất hiện trên màn ảnh, các vị thần khác như Zeus hoặc Poseidon chỉ được diễn giải qua lời thoại. Có lẽ, Nolan muốn biến The Odyssey trở thành một bộ phim về con người, thay vì thần thoại như trong nguyên tác.
Không ai còn biết Homer thực sự là ai. Nhưng hơn hai mươi bảy thế kỷ sau, người kể chuyện vô danh ấy vẫn khiến một học giả Việt Nam dành cả đời dịch từng câu thơ Hy Lạp cổ, khiến Christopher Nolan theo đuổi nhiều năm một bộ phim quay hoàn toàn bằng máy IMAX, và khiến hàng triệu độc giả hôm nay mở lại cuốn sách tưởng chỉ còn nằm trong thư viện. Đó có lẽ là định nghĩa đẹp nhất của một tác phẩm kinh điển: Không bao giờ ngừng được kể lại, bởi mỗi thời đại đều tìm thấy chính mình trong hành trình trở về của Odyssey.
Lê Hồng Lâm
