Thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học: Đã đến lúc tính phương án mới?

Một kỳ thi có nên đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học? Đây là câu hỏi rất đáng được đặt ra sau nhiều năm thực hiện mô hình kỳ thi “2 trong 1”. 

Về bản chất, kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá học sinh đã đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông và làm căn cứ công nhận tốt nghiệp. Trong khi đó, tuyển sinh đại học nhằm lựa chọn những thí sinh phù hợp với yêu cầu của từng ngành, từng cơ sở đào tạo. 

Hai mục tiêu khác nhau nên cũng cần những công cụ đánh giá khác nhau. Nếu nghiên cứu tách bạch hai mục tiêu này, theo tôi có thể cân nhắc các phương án sau.

Đánh giá và công nhận tốt nghiệp THPT

Phương án 1: Giao các trường THPT xét công nhận tốt nghiệp trên cơ sở kết quả học tập, đánh giá quá trình và các tiêu chuẩn thống nhất do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. 

Ưu điểm là phản ánh đầy đủ quá trình học tập, giảm áp lực thi cử và phát huy quyền tự chủ của nhà trường. Hạn chế là cần có hệ thống kiểm định, thanh tra và hậu kiểm độc lập để bảo đảm tính khách quan và sự thống nhất về chuẩn đầu ra.

Phương án 2: Giao các tỉnh, thành phố tổ chức kỳ thi tốt nghiệp theo chuẩn chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bộ tập trung xây dựng chuẩn đầu ra, quy chế, ngân hàng câu hỏi và tăng cường thanh tra, giám sát trên phạm vi cả nước. 

Ưu điểm là vẫn duy trì được một kỳ thi khách quan, đồng thời phát huy trách nhiệm của địa phương. Hạn chế là phải bảo đảm chất lượng tổ chức và chấm thi đồng đều giữa các địa phương.

Tuyển sinh đại học

Phương án 1: Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức một kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia, tương tự mô hình “3 chung” trước đây. Kỳ thi chỉ phục vụ tuyển sinh nên có thể được thiết kế với độ phân hóa cao. 

Ưu điểm là thống nhất, công bằng, giảm số lượng kỳ thi và tạo thuận lợi cho thí sinh. Hạn chế là quy mô tổ chức rất lớn và khó đáp ứng đầy đủ đặc thù của tất cả các ngành đào tạo.

Phương án 2: Các trường đại học hoặc nhóm trường đại học tự tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng trong khuôn khổ quy định và giám sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo. 

Ưu điểm là phát huy quyền tự chủ đại học, giúp các trường lựa chọn được thí sinh phù hợp với mục tiêu đào tạo. Hạn chế là nếu thiếu sự phối hợp hiệu quả, thí sinh có thể phải tham gia nhiều kỳ thi khác nhau, làm tăng chi phí và áp lực.

Bên cạnh việc đổi mới mô hình tổ chức, cũng cần nghiên cứu đổi mới hình thức đánh giá. Theo tôi, nên giảm tối đa hình thức trắc nghiệm và tăng tối đa hình thức tự luận, đặc biệt trong các kỳ thi tuyển sinh đại học. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ cần đánh giá học sinh biết gì, mà còn phải đánh giá học sinh tư duy như thế nào. 

Tự luận có ưu thế trong việc đo lường năng lực lập luận, phân tích, tổng hợp, chứng minh, diễn đạt và giải quyết vấn đề - những năng lực cốt lõi mà giáo dục đại học cần ở người học. Trắc nghiệm vẫn có giá trị trong đánh giá diện rộng và bảo đảm tính khách quan ở một số mục tiêu, nhưng không nên trở thành hình thức đánh giá chủ đạo trong tuyển sinh đại học.

Môn toán nên thi tự luận

Đối với môn toán, tôi cho rằng cần nghiên cứu chuyển hoàn toàn sang hình thức tự luận trong các kỳ thi tuyển sinh đại học. Bản chất của toán học không chỉ nằm ở việc tìm ra đáp số đúng, mà còn ở quá trình tư duy, lập luận logic, xây dựng lời giải và chứng minh. Chính quá trình ấy mới phản ánh đầy đủ chiều sâu năng lực toán học của thí sinh. 

Khi mục tiêu là tuyển chọn những người có khả năng học tập, nghiên cứu và sáng tạo ở bậc đại học, việc đánh giá quá trình tư duy sẽ có ý nghĩa hơn nhiều so với việc chỉ kiểm tra khả năng lựa chọn đáp án.

Xa hơn, việc tăng cường hình thức tự luận trong tuyển sinh đại học, đặc biệt đối với môn toán, cũng phù hợp với định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao theo Nghị quyết 71, bởi đất nước không chỉ cần những người biết chọn đáp án đúng mà cần những người có năng lực tư duy độc lập, lập luận chặt chẽ, giải quyết vấn đề và sáng tạo - những phẩm chất cốt lõi của nguồn nhân lực trong kỷ nguyên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đây chỉ là những đề xuất để cùng trao đổi. Mỗi phương án đều có ưu điểm và hạn chế, cần được đánh giá bằng nghiên cứu khoa học, thí điểm trong thực tiễn và tham vấn rộng rãi trước khi quyết định. Điều quan trọng không phải là ai tổ chức kỳ thi, mà là mỗi kỳ thi phải phục vụ đúng mục tiêu của mình. 

Khi kỳ thi tốt nghiệp tập trung đánh giá chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông, còn kỳ thi tuyển sinh tập trung lựa chọn thí sinh cho giáo dục đại học, hệ thống đánh giá sẽ minh bạch hơn, hợp lý hơn và tạo điều kiện để cả giáo dục phổ thông lẫn giáo dục đại học phát triển đúng định hướng.

Đổi mới giáo dục luôn cần sự thận trọng, nhưng cũng cần dũng khí để nhìn thẳng vào những hạn chế của mô hình hiện hành và nghiêm túc nghiên cứu các phương án tốt hơn. Mọi cải cách, nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng và dựa trên bằng chứng khoa học, đều hướng tới một mục tiêu chung: một nền giáo dục công bằng hơn, chất lượng hơn và phát triển bền vững hơn.