Vì sao một số phụ nữ nhìn thấy những màu sắc mà người khác không thể?

• • Tác giả, Daisy Stephens
  • Vai trò, BBC World Service

• Được đăng 28 phút trước

• Thời gian đọc: 10 phút

Nữ họa sĩ Concetta Antico nói rằng mình như thể bị "tạt một gáo nước lạnh vào mặt" khi nhận ra các học viên không nhìn thấy những màu sắc giống như mình.

Bà cho biết mình nhìn thấy "vô vàn sắc màu" trong những thứ rất bình thường, chẳng hạn như những cái bóng, thứ mà hầu hết mọi người chỉ nhận ra một tông màu duy nhất.

Trước đây, bà luôn cho rằng ai cũng nhìn thế giới giống như mình, cho đến khi nhận ra qua các học viên rằng điều đó không đúng.

"Tôi đã hỏi một người sau đó: 'Tại sao em chưa bao giờ nói gì vậy?'," bà nhớ lại.

"Họ trả lời: 'À thì… cô là giáo viên mà. Chúng em chỉ nghĩ rằng cô đang nhìn mọi thứ theo cách của một nghệ sĩ thôi.'"

Về sau, thông qua xét nghiệm di truyền, Antico biết rằng bà có tiềm năng sinh học mắc chứng "tứ sắc thị" (tetrachromacy) – một dạng thị giác màu sắc vượt trội, có thể cho phép một người nhìn thấy những màu sắc mà người khác không thể thấy.

Một loại tế bào bổ sung

Hầu hết mọi người có ba loại tế bào cảm quang chuyên biệt trong mắt, gọi là tế bào nón (cone cells).

Mỗi loại tế bào nón phản ứng với một dải bước sóng ánh sáng khác nhau, gần tương ứng với đỏ, lục và lam (RGB).

Sau đó, các tế bào này gửi tín hiệu lên não. Màu sắc mà chúng ta nhìn thấy phụ thuộc vào sự kết hợp các tín hiệu mà não nhận được từ ba loại tế bào nón này.

Tuy nhiên, một số người có thể sở hữu loại tế bào nón thứ tư. Về mặt lý thuyết, điều này có nghĩa là não của họ nhận được nhiều thông tin hơn và đa dạng hơn về ánh sáng, từ đó tăng khả năng phân biệt màu sắc trên toàn bộ phổ ánh sáng nhìn thấy.

Hai biến thể của một gen

Các gen quy định tế bào nón nhạy với màu đỏ và màu lục nằm trên nhiễm sắc thể X.

Để trở thành người có thị giác tứ sắc, một người cần mang và biểu hiện hai biến thể khác nhau của một trong hai gen này.

Do phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, còn nam giới thường chỉ có một, nên về cơ bản chỉ phụ nữ sinh học mới có thể là người tứ sắc.

Ở nam giới, cùng một biến thể gen đó thường dẫn đến một dạng suy giảm khả năng quan sát màu.

Việc sở hữu bốn loại tế bào nón ở võng mạc được gọi là tứ sắc võng mạc (retinal tetrachromacy), và xét nghiệm di truyền có thể xác định những người mang các biến thể gen tạo nên bốn loại tế bào nón này.

Theo Dự án Tetrachromacy của Đại học Newcastle (Anh), khoảng 12% phụ nữ được cho là có tiềm năng di truyền để trở thành người tứ sắc, mặc dù các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ này có thể khác nhau giữa các nhóm dân số.

Tuy nhiên, việc sở hữu thêm một tế bào nón không đồng nghĩa với việc người đó chắc chắn có thị giác màu sắc nâng cao.

Theo Tiến sĩ Kimberly A. Jameson từ Trung tâm Nghiên cứu Thị giác Chuyển giao Brunson thuộc Đại học California, Irvine (UC Irvine), Mỹ – hiện tượng này được gọi là thị giác bốn màu chức năng (functional tetrachromacy) và việc chứng minh nó khó hơn rất nhiều.

Dù vậy, vẫn có cơ sở để tin rằng tiềm năng di truyền này có thể mang lại khả năng nhìn màu sắc vượt trội.

Một nghiên cứu do bà Jameson thực hiện cho thấy những phụ nữ có bốn loại tế bào nón có xu hướng chia một dải màu liên tục thành nhiều sắc độ riêng biệt hơn, cho thấy họ có thể phân biệt được nhiều màu sắc khác nhau hơn so với người tam sắc (trichromats) – tức những người chỉ có ba loại tế bào nón.

Thế giới động vật cũng cung cấp những minh chứng cho điều này. Ở một số loài khỉ Tân Thế giới (New World monkey), con đực chỉ có thị giác hai màu (dichromats – hai loại tế bào nón), trong khi con cái lại có thị giác ba màu.

Các nhà khoa học quan sát thấy khỉ cái (có thị giác ba màu) ăn các loại quả màu đỏ nhanh hơn khỉ đực, cho thấy chúng có thể nhìn thấy màu sắc này rõ ràng hơn.

Theo Tiến sĩ Jenny Bosten, một nhà thần kinh học thị giác tại Đại học Sussex (Anh), nếu điều này cũng đúng với con người, thì những phụ nữ sở hữu loại tế bào nón phụ này có thể sẽ nhìn nhận màu sắc theo một cách rất khác.

Tuy nhiên, khác như thế nào vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi.

'Màu sắc không thể mô tả'

"Có một luồng tư duy cho rằng… nếu bạn có thêm một thụ thể màu sắc… bạn có thể nhìn thấy những màu sắc hoàn toàn không thể mô tả được, tương tự như việc chúng ta không cách nào truyền đạt cho một người bị mù màu đỏ-xanh lá hiểu được màu đỏ hay màu xanh lá cây trông như thế nào," Tiến sĩ Michael Newall, một triết gia tại Đại học Adelaide (Úc) và là tác giả của một bài nghiên cứu về những gì người có thị giác bốn màu nhìn thấy, chia sẻ.

"Một khả năng khác là… có thể họ chỉ đơn thuần nhìn thấy các mức độ phân cấp tinh tế hơn của những màu sắc thông thường."

Việc đánh giá trải nghiệm màu sắc của con người dưới góc độ khoa học là vô cùng nan giải.

"Ngay cả việc đo lường trải nghiệm chủ quan về màu sắc của một người có thị giác ba màu bình thường cũng là điều bất khả thi," bà Bosten nói.

Theo Jameson, vấn đề này còn phức tạp hơn bởi có khả năng tồn tại rất nhiều kiểu thị giác bốn màu khác nhau, tạo ra những biến thể lớn tùy thuộc vào độ nhạy của loại tế bào nón phụ đó.

Tuy nhiên, tiến sĩ Bosten cho biết việc phân tích các yếu tố như khả năng phân biệt màu sắc của con người tốt đến mức nào, hoặc cách họ đánh giá sự khác biệt giữa các sắc thái, có thể giúp các nhà nghiên cứu hiểu được sự khác biệt trong cách mọi người nhìn nhận thế giới.

Ai có thị giác bốn màu?

Một lượt tìm kiếm trên internet sẽ trả về hàng loạt trang web cung cấp các bài kiểm tra thị giác bốn màu trực tuyến, nhưng các chuyên gia khẳng định rằng không thể xác định một người có thị giác bốn màu bằng phương pháp này.

Hầu hết các màn hình hiện đại chỉ có ba kênh màu – Đỏ, Xanh lá cây và Xanh dương. Điều này có nghĩa là, nếu những người có thị giác bốn màu thực sự nhìn thấy các màu sắc mới lạ, họ có thể sẽ không thể nhìn thấy chúng thông qua màn hình máy tính hay điện thoại.

Dù điều đó khiến việc kiểm tra trở nên khó khăn, nhưng theo ông Newall, nếu bạn liên tục nhận ra sự khác biệt rõ rệt giữa màu sắc ngoài đời thực và màu sắc hiển thị trên màn hình, đó có thể là một dấu hiệu của thị giác bốn màu. Tuy nhiên điều này phụ thuộc rất lớn vào công nghệ màn hình bạn đang sử dụng.

Bà Jameson cho biết một dấu hiệu khác cho thấy ai đó có tiềm năng sở hữu thị giác bốn màu là họ liên tục nhận thấy nhận thức màu sắc của mình khác biệt so với những người xung quanh.

"Họ có một nhận thức vô cùng sâu sắc… ngay từ khi còn nhỏ, họ đã thấy khả năng cảm nhận màu sắc của mình nhạy bén và tinh tế hơn [người khác]," bà nói.

Một điều thú vị khác có thể gợi ý ai đó sở hữu thị giác bốn màu là sự nhạy cảm cực độ với ánh sáng đèn LED gắt so với các tông màu ấm áp hơn.

"Những người phụ nữ có thị giác bốn màu… họ không thể chịu đựng được những bóng đèn thiếu đi thành phần bước sóng dài mạnh," Jameson nói.

"Họ sẽ tranh cãi với bạn cùng nhà rằng: 'Tôi không thể chịu nổi thứ ánh sáng này, tôi không thể chịu được những bóng đèn huỳnh quang này, chúng làm tôi thấy khó chịu, làm tôi muốn đổ bệnh'."

Những người có cha bị mù màu thể nhẹ cũng có khả năng sở hữu thị giác bốn màu cao hơn.

Tuy nhiên, dù những điều trên có thể cung cấp một vài manh mối, việc xét nghiệm di truyền và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm vẫn là những phương pháp xác định đáng tin cậy hơn nhiều.

Từ võng mạc đến chức năng thực tế

Một khía cạnh khác mà các nhà nghiên cứu vẫn chưa hiểu rõ về thị giác bốn màu là: Điều gì – nếu có – đã khiến thị giác bốn màu võng mạc chuyển thành thị giác bốn màu chức năng?

"Liệu họ có cần sở hữu một loại tế bào nón cực kỳ đặc biệt nào đó không? Hay điều này phụ thuộc vào cách họ học cách sử dụng các tín hiệu đó?" bà Bosten nói, đồng thời gợi ý rằng nó cũng có thể liên quan đến khả năng thích ứng linh hoạt của các bộ phận khác trong hệ thống thị giác.

"Một khả năng khác là họ cần phải sử dụng các tín hiệu màu sắc đó cho một việc gì đó có ý nghĩa trong cuộc sống của mình, từ đó mới phát triển được khả năng phân biệt chúng."

Họa sĩ Concetta Antico tin rằng đó chính là những gì đã xảy ra với mình.

"Tôi đã tự nuôi dưỡng thị giác màu sắc của mình. Như thể một cơ bắp vậy," bà chia sẻ.

"Tôi đã là một họa sĩ từ khi còn là một cô bé… vì vậy nó giống như việc [tôi đã dành ra] 100.000 giờ để pha trộn màu sắc. Tôi làm việc đó mỗi ngày, mọi lúc mọi nơi."

'Một tuyên bố táo bạo'

Tranh luận vẫn tiếp diễn về việc liệu thị giác bốn màu chức năng có thực sự tồn tại hay không.

Bosten cho rằng việc nói một số người có thị giác màu sắc vượt trội là "một tuyên bố táo bạo".

Nhưng khi chưa có một "thử nghiệm hoàn hảo", bà nói: "bạn chỉ có thể cố gắng thu thập càng nhiều thông tin càng tốt từ các bài kiểm tra khác nhau, các nghiên cứu thực tế khác nhau, và một khi đã xâu chuỗi tất cả lại, bạn có thể nói: Đúng vậy, các bằng chứng phần lớn đều ủng hộ điều này'".

Antico không để sự hoài nghi của người khác làm lung lay tinh thần mình, bà tự thấy bản thân "may mắn" khi sở hữu đột biến di truyền này.

"Thật là một trải nghiệm kỳ diệu khi tôi có thể nhìn thấy những thứ mà người khác không thể nhìn thấy," bà nói.

"Nó đã làm cho cuộc sống của tôi trở nên tuyệt vời."