Việc phát triển vaccine cho chủng Ebola Bundibugyo gặp nhiều khó khăn do khác biệt sinh học giữa các chủng virus, chi phí nghiên cứu, triển khai trong vùng dịch.
Đợt bùng phát Ebola đang diễn ra tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda đã ghi nhận 359 ca mắc, trong đó 61 người tử vong. Tác nhân gây bệnh là chủng Bundibugyo, có tỷ lệ tử vong ước tính 30-50%. Hiện chưa có vaccine được phê duyệt riêng cho chủng này.
Theo hai nhà khoa học Rebecca Makinson và Teresa Lambe thuộc Đại học Oxford, công tác chống dịch lần này gặp nhiều áp lực hơn một số đợt bùng phát trước. Việc xét nghiệm ban đầu chưa xác định đúng chủng virus khiến giai đoạn nhận diện tác nhân bị chậm. Khi số ca tăng, các biện pháp y tế công cộng phải đuổi theo diễn biến dịch.
Ebola không chỉ là một virus đơn lẻ mà là một nhóm gồm nhiều loài virus khác nhau. Bundibugyo được phát hiện lần đầu năm 2007 tại miền tây Uganda. Giống các virus Ebola khác, chủng này được xem là tác nhân lây từ động vật sang người. Giả thuyết hiện nay cho rằng một số loài dơi ăn quả có thể là ổ chứa tự nhiên, nhưng hiểu biết về sinh thái của Bundibugyo vẫn còn hạn chế.
Vaccine ngừa Ebola. Ảnh: Merck
Điểm khó nằm ở chỗ vaccine Ebola hiện có chưa chắc chắn bảo vệ được trước Bundibugyo. Hai vaccine đã được cấp phép chủ yếu nhắm vào chủng Zaire Ebola, gồm Ervebo tiêm một liều và phác đồ Zabdeno - Mvabea tiêm hai liều. Đây đều là vaccine vector virus, dùng một virus không gây bệnh làm phương tiện đưa protein bề mặt của Ebola vào cơ thể để kích hoạt đáp ứng miễn dịch.
Tuy nhiên, protein bề mặt của các chủng Ebola không giống nhau hoàn toàn. Với Bundibugyo và Zaire, trình tự axit amin của glycoprotein chỉ tương đồng khoảng 60%. Vì vậy, các nhà khoa học chưa thể khẳng định vaccine tạo ra cho chủng này sẽ bảo vệ tốt trước chủng khác. Dữ liệu tiền lâm sàng hiện có về khả năng bảo vệ chéo vẫn còn hạn chế.
Về mặt kỹ thuật, phát triển vaccine Ebola không phải là điều bất khả thi. Các nền tảng vector virus như ChAdOx của Oxford được thiết kế theo hướng "lắp ghép": giữ nguyên khung công nghệ, thay phần mã hóa kháng nguyên để cơ thể nhận diện mục tiêu mới. Cách tiếp cận này từng được dùng trong nhiều nghiên cứu vaccine, giúp rút ngắn thời gian thiết kế ban đầu.
Dù vậy, thách thức lớn nhất lại nằm ở kinh phí và động lực thị trường. Khác với cúm hoặc Covid-19, Ebola gây ra các đợt bùng phát ít hơn và số người mắc trên toàn cầu không lớn, dù hậu quả rất nặng nề. Chi phí phát triển vaccine cao, trong khi khả năng thu hồi vốn thương mại thấp. Vì vậy, quá trình nghiên cứu phụ thuộc nhiều vào chính phủ, tổ chức phi lợi nhuận và các cơ chế tài trợ quốc tế như CEPI hoặc WHO.
Ngay cả khi có vaccine, việc đưa vaccine đến vùng dịch cũng là bài toán khó. Nhiều ổ dịch xảy ra ở khu vực có hạ tầng y tế hạn chế. Vaccine cần được sản xuất đủ nhanh, vận chuyển an toàn, bảo quản đúng điều kiện và tiêm cho nhóm nguy cơ trước khi chuỗi lây truyền lan rộng. Nếu truy vết tiếp xúc không hiệu quả, chiến lược tiêm bao vây cũng khó phát huy tác dụng.
Niềm tin của cộng đồng là rào cản khác. Teresa Lambe cho rằng khoa học xã hội cần được đặt ở trung tâm của đáp ứng dịch. Các nhóm chống dịch phải hiểu tập quán địa phương, giải thích rõ vaccine có thể và không thể làm gì, đồng thời tránh áp đặt cách làm từ bên ngoài. Một vaccine tốt trước hết cần giúp giảm nguy cơ bệnh nặng và tử vong; không phải vaccine nào cũng có thể chặn hoàn toàn lây nhiễm hoặc mọi triệu chứng.
Các chuyên gia cũng lưu ý số đợt bùng phát Ebola và bệnh lây từ động vật sang người có thể chịu tác động của biến đổi khí hậu, sự xâm lấn môi trường sống của động vật hoang dã, toàn cầu hóa và di chuyển dân cư. Những yếu tố này không chỉ làm tăng nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh mới mà còn khiến kiểm soát dịch phức tạp hơn.
Trong bối cảnh đó, vaccine phòng Bundibugyo được kỳ vọng là công cụ quan trọng, nhưng không thể thay thế các biện pháp y tế công cộng. Chẩn đoán sớm, truy vết, cách ly, bảo hộ cho nhân viên y tế, truyền thông cộng đồng và điều trị hỗ trợ vẫn là nền tảng để kiểm soát dịch. Với các nhà khoa học, mục tiêu trước mắt là tạo ra vaccine đủ an toàn, đủ hiệu quả và có thể triển khai nhanh khi ổ dịch xuất hiện.
Văn Hà (Theo The Conversation, Gavi)
