Vòm nhiệt đang trở nên ngày càng phổ biến với cường độ mạnh hơn, đe dọa hàng triệu người ở Mỹ và các nước châu Âu.
Vòm nhiệt là một hiện tượng khí tượng xảy ra khi một vùng khí áp cao trong khí quyển tạo thành vòm trên khu vực rộng lớn và tồn tại ở đó trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Theo nhà khí tượng học Brandon Buckingham của trang AccuWeather, vòm này hoạt động như một nắp, ngăn nhiệt thoát ra và chặn mây hình thành, dẫn đến nhiệt độ cao liên tục và khó hạ nhiệt. Khi không khí ấm bốc lên, nó bị chặn lại bởi vòm khí áp cao. Khi chìm xuống, nó bị nén lại và nóng dần hơn, tạo ra nhiệt độ cực cao gần bề mặt các khu vực rộng hàng trăm kilomet.
Theo Trung tâm Dự báo Thời tiết thuộc Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA), hai vòm nhiệt chuẩn bị hợp nhất có thể đẩy nhiệt độ tăng cao trên khắp nước Mỹ trong tuần này. Vòm nhiệt đầu tiên đang phát triển ở phía tây nam và vòm nhiệt thứ hai hình thành trên vùng biển cận nhiệt đới Đại Tây Dương. Dự kiến chúng sẽ kết hợp tạo thành một vòm nhiệt lớn hơn bao trùm miền đông nước Mỹ vào dịp lễ Quốc khánh 4/7 với nhiệt độ trên 32,2 độ C ở vùng Hồ Lớn và Minnesota, trong khi các bang phía nam như Texas sẽ ghi nhận mức nhiệt trên 37,8 độ C. Từ khu vực trung nam tới ven vịnh Mexico, chỉ số nhiệt có thể lên đến 43,3 độ C.
Theo USA Today, một vòm nhiệt cực mạnh cũng đang bao trùm châu Âu, khiến khối khí siêu nóng thổi từ sa mạc Sahara mắc kẹt, gây ra đợt nắng nóng bất thường kéo dài từ bán đảo Iberia tới vùng Tây Âu. Hôm 23/6, Pháp trải qua đêm nóng nhất kể từ năm 1947, sau buổi chiều nóng nhất từng được ghi nhận trên toàn quốc (37,8 độ C).
Nguyên nhân gây ra vòm nhiệt
Theo National Geographic, khác với nắng nóng có thể xuất phát từ nhiều yếu tố, vòm nhiệt đòi hỏi điều kiện thời tiết đặc trưng và thường bắt nguồn từ thay đổi trong mô hình khí quyển. Khi những mô hình này làm gián đoạn dòng tia, luồng gió mạnh di chuyển nhanh từ tây sang đông theo hình lượn sóng, các khu vực có thể trải qua thời tiết cực đoan như nắng nóng, lũ lụt, lạnh giá, mưa bão và hạn hán. Khi vòng lặp phía bắc và nam của dòng tia quá lớn, chúng di chuyển chậm lại hoặc đứng yên, khiến hệ thống khí áp cao bị đình trệ và hình thành vòm nhiệt.
Mô hình khí hậu đại dương như El Nino và La Nina có thể đặt nền móng cho vòm nhiệt khi nhiệt độ mặt biển ấm hơn bình thường thay đổi dòng khí lưu thông. Hệ thống khí áp cao ngăn không khí ấm bốc lên, kìm hãm quá trình hình thành mây, tạo ra thời tiết khô nóng kéo dài. Khi bức xạ Mặt Trời truyền tới mặt đất ngày càng nhiều hơn, nhiệt lượng đổ vào vòm càng tăng.
Châu Âu đối mặt với nắng nóng nguy hiểm khi vòm nhiệt khiến nhiệt độ tăng cao kỷ lục. Ảnh: ZoomEarth
Vòm nhiệt di chuyển như thế nào?
Vòm nhiệt có xu hướng đứng yên hoặc di chuyển chậm, bao trùm khu vực rộng lớn. Hướng di chuyển và thời gian tồn tại của nó chịu ảnh hưởng từ mô hình lưu thông khí quyển, đặc biệt là dòng tia. Theo Buckingham, vị trí của dòng tia thường quyết định một khu vực hứng chịu vòm nhiệt bao lâu và không khí mát từ vĩ độ cao hơn có thể tràn vào hay không. Khi dòng tia thay đổi hoặc yếu đi, vòm nhiệt có thể mở rộng kích thước hoặc dịch chuyển tới khu vực mới. Khi dải khí áp cao bị phá vỡ, nhiệt độ sẽ giảm dần và vòm nhiệt tan biến nhanh chóng.
Tác động của biến đổi khí hậu tới vòm nhiệt
Theo báo cáo năm 2023 của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu, các hiện tượng nắng nóng khắc nghiệt, bao gồm vòm nhiệt, đang trở nên thường xuyên hơn và dữ dội hơn ở hầu hết mọi vùng đất từ thập niên 1950. Khi nhiệt độ đại dương và đất liền ấm hơn, tác động của vòm nhiệt bị khuếch đại. Ngoài ra, nắng nóng và hạn hán cũng vắt kiệt độ ẩm đất, dẫn tới ít nước bay hơi và làm mát hơn.
Vòm nhiệt có thể biến nước Mỹ thành lò nung. Ảnh: CNN Weather
Theo New York Times, dù hệ thống khí áp cao hoặc vòm nhiệt nằm trong biến động thời tiết tự nhiên, các nhà khoa học cảnh báo biến đổi khí hậu đang làm tăng tần suất và cường độ của sự kiện cực đoan này. Hannah Cloke, giáo sư khí tượng học và khoa học khí hậu tại Đại học Reading, giải thích khí quyển ấm hơn hoạt động như bàn đạp, khi vòm nhiệt phát triển, chúng ra đời từ điều kiện nóng hơn và dễ dàng tạo ra sóng nhiệt.
Ảnh hưởng của vòm nhiệt tới cơ thể người
Theo Mostafijur Rahman, chuyên gia nghiên cứu tác động của thời tiết cực đoan đối với sức khỏe con người ở Đại học Tulane, điều kiện nóng và ẩm bên trong vòm nhiệt có thể gây ra những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm làm nghẽn hệ thống làm mát chính của cơ thể là tuyến mồ hôi. Cơ thể hạ nhiệt khi mồ hôi bốc hơi khỏi da, nhưng độ ẩm cao trong không khí khiến mồ hôi không thể bay hơi hiệu quả, dẫn đến nhiệt độ cơ thể tăng, gây mất nước, kiệt sức và đột quỵ.
An Khang tổng hợp
