Khách vào rừng, dân hưởng lợi

1 giờ trước 15

Sau những bước chân xuyên rừng cùng cựu biệt kích David Minetti ở số báo trước, câu hỏi lớn còn lại là: Làm thế nào để người dân bản địa có thể sống với rừng, nhờ rừng, nhưng để bảo tồn chứ không phải là khai thác, tận diệt theo lối cũ?

Tại Vườn quốc gia Cát Tiên, một mô hình du lịch mới đang được vận hành gọi là "Katien safari". Ở đó, công nghệ giám sát hiện đại được ứng dụng để bảo vệ rừng, du khách trở thành người tuần rừng, còn những người từng vào rừng săn bắt nay trở thành người dẫn đường và hưởng lợi từ chính cánh rừng. "Tôi tạo ra các hành trình khám phá, để khách khi tham gia Katien safari thấy những giá trị họ bỏ ra sẽ đem lại lợi ích trực tiếp cho rừng và cho cộng đồng", ông Nguyễn Châu Á, nhà sáng lập Katien safari, chia sẻ với Thanh Niên.

Những "kiểm lâm số"

Trên bản đồ du lịch thám hiểm thế giới, Nguyễn Châu Á là cái tên quen thuộc. Ông là người sáng lập Oxalis, tổ chức các chuyến hành trình khám phá hang động vùng Phong Nha - Kẻ Bàng, Tân Hóa... Việc ông chọn Nam Cát Tiên làm điểm đến tiếp theo, khai phá những điều chưa từng có trong ngành du lịch rừng, là tin vui dành cho người ưa thích du lịch mạo hiểm.

Ông Châu Á cho biết: "Cơ duyên bắt đầu từ lời mời đến Vườn quốc gia Cát Tiên cách đây hơn một năm trong một hội thảo xúc tiến du lịch" và chia sẻ thêm: "Nam Cát Tiên cách TP.HCM chưa đầy 150 km đường chim bay, tôi nhận ra cộng đồng sống ven rừng còn rất khó khăn. Rừng vẫn là nguồn sống nên chuyện săn bắt, khai thác lâm sản, thậm chí chống đối lực lượng bảo vệ rừng vẫn xảy ra. Tôi nghĩ cần tạo ra hướng đi khác, bắt đầu từ câu chuyện giữ rừng".

Trong khi đó, thạc sĩ Phạm Xuân Thịnh, Giám đốc Vườn quốc gia Cát Tiên, cho biết lực lượng kiểm lâm của vườn hiện quản lý hơn 71.000 ha rừng với 20 trạm kiểm lâm và một tổ cơ động. Công việc tuần tra chủ yếu vẫn dựa vào đi bộ, xe máy và thuyền. Mỗi chuyến tuần rừng, kiểm lâm sử dụng điện thoại thông minh để ghi nhận và báo cáo hành trình. Riêng năm 2025, tổng chiều dài các tuyến tuần tra được ghi nhận lên đến 160.000 km.

Tuy nhiên, rừng quá rộng nên công tác bảo vệ gặp nhiều thách thức. Tại Trạm kiểm lâm Núi Tượng, nơi có nhiều bàu nước tự nhiên, chúng tôi có dịp đồng hành cùng Trạm trưởng Bùi Văn Giang trong một chuyến tuần rừng. Đi qua các vùng nhạy cảm về nạn săn thú, anh Giang bảo: "Mùa khô, các bàu nước là điểm nóng, thú rừng đều ra đây uống nước nên hay bị người đi săn mật phục, hoặc đặt bẫy. Chúng tôi chỉ có 7 người, nhiều lúc nhận tin chạy tới nơi thì đối tượng đã rời đi".

Trước thực trạng này, công nghệ trở thành lời giải hữu hiệu: 8 camera giám sát tầm xa bằng năng lượng mặt trời được Katien safari đầu tư lắp đặt thí điểm tại khu vực Núi Tượng - một địa bàn rộng đến 4.000 ha. Hệ thống hoạt động liên tục ngày đêm, có khả năng quét ảnh tự động, bám chuyển động, phóng lớn hình ảnh ở cự ly bao quanh 500 m, kiểm soát diện tích lên đến hơn 400 ha rừng. Toàn bộ dữ liệu được truyền về điện thoại, có chế độ báo động khi phát hiện tín hiệu xâm nhập.

"Đây là hệ thống giám sát rừng hiện đại nhất chúng tôi từng có", Trạm trưởng Bùi Văn Giang nói và cho biết thêm: "Chúng tôi tuyên truyền, cho người dân xem trực tiếp khả năng quan sát của camera và họ hiểu rằng những khu vực đó không còn là nơi dễ dàng xâm nhập nữa". Nhờ 8 "kiểm lâm số" này mà việc tuần rừng đỡ bớt gánh nặng, mở ra hướng phát triển lâu bền, hiệu quả, an toàn trong công tác giữ rừng. Anh Giang khẳng định: "Gần một năm từ ngày vận hành, khu vực được camera giám sát chưa ghi nhận vụ xâm nhập trái phép nào".

Bảo tồn bằng sinh kế

Nếu việc ứng dụng công nghệ đang là một cánh tay hỗ trợ kiểm lâm giữ rừng thì du lịch là cánh tay còn lại. Để Katien safari hình thành, ông Nguyễn Châu Á cùng các cộng sự mất gần một năm khảo sát thực địa, làm việc với chuyên gia quốc tế, ban quản lý và lực lượng kiểm lâm để thiết kế các hành trình phù hợp.

Ba tuyến trải nghiệm được xây dựng với thời gian từ 2 - 4 ngày, độ khó tăng dần theo từng cấp độ. Khách tham gia giới hạn từ 4 - 8 người, nhằm giảm thiểu tác động lên môi trường tự nhiên. Trong 3 tuyến ấy, đặc biệt nhất là hành trình 4 ngày 3 đêm mang tên "Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên". Người tham gia không đơn thuần là du khách. Họ đi tuần, tìm bẫy thú, kiểm tra các điểm nóng và trực tiếp tham gia công việc thường ngày như một thành viên của lực lượng kiểm lâm.

Mặt khác, Katien safari thừa hưởng bề dày kinh nghiệm và thương hiệu của Oxalis nên việc hút khách tham gia không khó. Điều được quan tâm hơn là cách vận hành, sử dụng tối đa lực lượng người dân địa phương. Ông Châu Á chia sẻ: "Tôi muốn lữ khách có thêm nhiều trải nghiệm mới về Nam Cát Tiên - vùng tài nguyên đặc biệt, cả về sinh cảnh, muông thú, khí hậu... Điều cần nhất là vận động người bản địa đồng hành, tham gia Katien safari, bởi tôi muốn mang lại cho họ nguồn sinh kế bền vững".

Trong 16 thành viên đầu tiên của Katien safari, nòng cốt là 12 đồng bào Châu Mạ ở làng Tà Lài (xã Tà Lài, TP.Đồng Nai). Họ từng sống nhờ rừng, thuộc từng lối mòn, con suối, cùng tập tính của muông thú. Tuy nhiên, để họ trở thành người dẫn đường của Katien safari không phải chuyện một sớm một chiều. Ông Châu Á kể: "Điều quan trọng là xây dựng niềm tin. Khi thu nhập ổn định và tốt hơn công việc thời vụ bên ngoài, họ sẽ thấy giá trị lâu dài của việc giữ rừng. Lượng khách đến với Katien safari nhiều hơn, sinh kế người dân ở Tà Lài sẽ cải thiện".

Theo ông Châu Á, khác biệt lớn nhất của Katien safari là thay đổi cách nhìn về cộng đồng địa phương: "Trước đây người dân thường được xem là đối tượng cần quản lý, nay chúng tôi muốn họ trở thành chủ thể của rừng". Khi sinh kế gắn với bảo tồn, người dân sẽ tự bảo vệ nguồn sống của mình. Cũng giống như du khách tham gia các chuyến tuần rừng, sau vài ngày đồng hành cùng kiểm lâm, họ hiểu rằng giữ rừng là công việc không của riêng ai.

Đó cũng là mục tiêu mà tuyến du lịch Katien safari đang theo đuổi trong hành trình giữ rừng thời công nghệ: công nghệ hỗ trợ con người, du lịch tạo sinh kế, còn tình yêu với thiên nhiên là lớp bảo vệ bền vững nhất. Khi người dân sống được nhờ du lịch rừng và du khách tìm thấy giá trị từ rừng thì những cánh rừng có thêm cơ hội tồn tại và phát triển. (còn tiếp)

Đọc toàn bộ bài viết