Kho dự trữ dầu chiến lược là "lá chắn" giúp Mỹ ứng phó các cú sốc nguồn cung và kiềm chế đà tăng giá năng lượng khi khủng hoảng tại Trung Đông leo thang.
Thị trường năng lượng thế giới hồi tháng 3 hứng chịu cú sốc lớn khi Mỹ và Israel mở chiến dịch nhằm vào Iran, khiến quốc gia Hồi giáo phong tỏa eo biển Hormuz để đáp trả. Hoạt động vận tải qua Hormuz, tuyến trung chuyển 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu, tê liệt, đẩy giá mặt hàng này tăng vọt.
Giá dầu tăng sẽ lan dần sang những lĩnh vực khác của nền kinh tế thế giới, khiến lạm phát tăng, tăng trưởng toàn cầu chững lại. Để ứng phó hệ lụy tiềm ẩn, 32 thành viên Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã nhất trí cùng xả 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ của mỗi nước.
Bộ Năng lượng Mỹ ngày 11/3 thông báo nước này sẽ xuất 172 triệu thùng từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) trong 120 ngày, theo lệnh từ Tổng thống Donald Trump.
Động thái này một lần nữa đưa SPR vào tâm điểm chú ý. Được xem là "kho dầu khẩn cấp" của Mỹ, SPR là công cụ mà Washington có thể huy động nhanh chóng khi thị trường năng lượng toàn cầu đối mặt những biến động lớn.
Cơ sở thuộc Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược Mỹ ở Freeport, bang Texas tháng 10/2022. Ảnh: AFP
SPR được quốc hội Mỹ thành lập năm 1975, sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ do các nước Arab cấm vận xuất khẩu sang phương Tây, từng khiến giá nhiên liệu tăng vọt và kinh tế Mỹ chịu thiệt hại nặng. Mục tiêu của SPR là tạo ra một "tấm đệm" giúp Washington ứng phó khi nguồn cung dầu bị gián đoạn bởi chiến tranh, thiên tai hoặc các cuộc khủng hoảng địa chính trị.
Khác với hình dung về những bể chứa khổng lồ trên mặt đất, SPR lưu trữ dầu trong hơn 60 khoang ngầm được tạo bên trong các vòm muối tự nhiên tại bang Texas và Louisiana, dọc bờ Vịnh Mexico. Các khoang này được hình thành bằng cách bơm nước hòa tan muối, rồi hút nước lên, để lại những hốc rỗng có đường kính khoảng 60 m, sâu hơn 700 m, có thể chứa hàng triệu thùng dầu. Các bể chứa dầu này sâu đến mức có thể xếp chồng hai tòa tháp Empire State lên nhau.
Nhờ đặc tính gần như không thấm chất lỏng và có khả năng tự khép các khe nứt nhỏ dưới áp lực địa chất, muối được xem là môi trường lý tưởng để lưu trữ dầu trong thời gian dài với chi phí thấp. SPR có tổng sức chứa hơn 700 triệu thùng, trở thành kho dự trữ dầu thô khẩn cấp lớn nhất thế giới.
SPR không phải kho dầu "đóng kín", mà liên tục được bổ sung và điều chỉnh. Bộ Năng lượng Mỹ thường mua vào khi giá dầu giảm để bổ sung dự trữ. Trong một số trường hợp, chính phủ cũng cho phép doanh nghiệp tạm thời mượn dầu từ SPR theo cơ chế hoán đổi, sau đó hoàn trả lượng dầu lớn hơn.
Khi xảy ra khủng hoảng, tổng thống Mỹ có thể ra lệnh xuất kho. Bộ Năng lượng Mỹ sau đó tổ chức đấu giá trực tuyến để bán dầu cho các nhà máy lọc dầu và doanh nghiệp năng lượng. Nhờ hệ thống đường ống và cảng biển kết nối trực tiếp với các trung tâm lọc dầu dọc Vịnh Mexico, những thùng dầu đầu tiên có thể được đưa ra thị trường chỉ khoảng 13 ngày sau khi lệnh xả kho được ban hành.
Trong hơn nửa thế kỷ qua, SPR chỉ được sử dụng khi thị trường năng lượng đối mặt những cú sốc lớn.
Kho dự trữ này từng được mở trong Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, sau bão Katrina năm 2005 khiến hạ tầng dầu khí ở Vịnh Mexico bị tàn phá, hay năm 2011 khi xung đột tại Libya làm gián đoạn nguồn cung của một thành viên Tổ chức Các nước xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC).
Đợt xuất kho lớn nhất diễn ra năm 2022, khi chính quyền tổng thống Joe Biden xả 180 triệu thùng dầu nhằm hạ nhiệt giá năng lượng sau khi xung đột Nga - Ukraine làm đảo lộn thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Mỹ là quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới và xuất khẩu ròng sản phẩm dầu mỏ. Khoảng 60% lượng dầu thô được các nhà máy lọc dầu Mỹ sử dụng đến từ nguồn khai thác nội địa. Trong phần dầu nhập khẩu còn lại, Canada chiếm khoảng 60%, Mexico khoảng 7% và chỉ khoảng 7% liên quan eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Mỹ có thể đứng ngoài những biến động tại Trung Đông, bởi dầu thô là loại hàng hóa được giao dịch trên thị trường toàn cầu và định giá dựa trên cung - cầu, thay vì nguồn gốc xuất xứ.
Khi hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, hàng triệu thùng dầu xuất khẩu từ vùng Vịnh không thể đến tay bên mua. Các quốc gia phụ thuộc nguồn cung Trung Đông sẽ buộc phải tìm kiếm dầu từ những nhà sản xuất khác, làm gia tăng cạnh tranh trên thị trường và đẩy giá dầu tăng cao.
Giá dầu thế giới tăng đồng nghĩa các nhà máy lọc dầu Mỹ cũng phải mua nguyên liệu với chi phí đắt đỏ hơn, dù phần lớn dầu họ sử dụng được khai thác trong nước. Chi phí này sau đó lan sang giá nhiên liệu và cước vận tải, trước khi được phản ánh vào giá lương thực, hàng hóa và nhiều dịch vụ khác.
"Độc lập về năng lượng không đồng nghĩa với an toàn về giá cả hay khả năng miễn nhiễm trước biến động giá dầu", Maksim Sonin, chuyên gia năng lượng tại Trung tâm Nhiên liệu Tương lai, Đại học Stanford, nói với Al Jazeera.
Trong bối cảnh đó, SPR đóng vai trò là "van an toàn" của thị trường. Việc xuất dầu từ kho dự trữ giúp bổ sung nguồn cung trong ngắn hạn, qua đó giảm bớt áp lực tăng giá và phát đi tín hiệu rằng chính phủ vẫn còn công cụ để ứng phó với khủng hoảng.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tại Nhà Trắng ngày 22/6. Ảnh: AFP
Tuy nhiên, SPR không phải giải pháp lâu dài. Các chuyên gia cho rằng kho dự trữ chiến lược chỉ giúp Washington "câu giờ" trong giai đoạn đầu khủng hoảng, tạo dư địa để các nhà sản xuất tăng sản lượng hoặc các tuyến cung ứng thay thế được thiết lập.
"SPR không phải lời giải hoàn hảo cho mọi vấn đề", ông Sonin nói.
Đây là bài toán thực tế Mỹ đang đối mặt. Theo Bộ Năng lượng Mỹ, tính đến ngày 3/7, SPR còn 319,5 triệu thùng dầu trong kho, mức thấp nhất kể từ tháng 4/1983.
"Một phần dầu đã nằm trong các khoang muối cũ quá lâu. 100-150 triệu thùng trong số dầu còn lại có thể không còn phù hợp với các nhà máy lọc dầu hiện nay hoặc đạt tiêu chuẩn xuất khẩu", Abhi Rajendran, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng, Đại học Rice, bang Texas, nói.
Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cho rằng tồn kho SPR không phải vấn đề đáng lo ngại. Theo ông Wright, các doanh nghiệp vay 1 thùng sẽ phải hoàn trả 1,25 thùng khi xung đột với Iran kết thúc. Điều này đồng nghĩa SPR sẽ được bổ sung thêm khoảng 40 triệu thùng mà không tốn ngân sách.
"Tôi không lo ngại. Chúng tôi không bán dầu dự trữ mà chỉ đưa lượng dầu này ra thị trường trong ngắn hạn khi cần thiết thông qua các thỏa thuận hoán đổi. Sau đó, số dầu này sẽ được hoàn trả", ông Wright trả lời Fox Business cuối tháng 6.
Như Tâm (Theo Al Jazeera, CNN, Reuters)
