TAND tối cao mới đây công bố thêm 8 án lệ để các tòa án nghiên cứu, áp dụng khi xét xử. Trong số này có án lệ 89/2026 về việc bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất đối với tài sản là nhà mua thanh lý để ở trên đất của cơ quan nhà nước.
Án lệ 89/2026 liên quan đến việc bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất
ẢNH MINH HỌA TẠO BỞI AI
Chỉ bán nhà chứ không bán đất nên không bồi thường
Vụ việc xảy ra tại tỉnh Phú Thọ cũ. Năm 1991, vợ ông Ân (tên nhân vật được thay đổi) chuyển công tác đến TAND huyện, được phân nhà để ở. Năm 1998, TAND huyện chuyển trụ sở, ông Ân làm đơn xin mua thanh lý 3 gian nhà và được đồng ý bán.
10 năm sau, UBND huyện có quyết định thu hồi và chuyển mục đích sử dụng đối với phần trụ sở cũ, bao gồm căn nhà ông Ân đang sinh sống. Ông làm đơn xin hợp thức đất nhưng không được chấp nhận nên khiếu nại.
Cả UBND tỉnh và UBND huyện đều bác khiếu nại của ông Ân. Đến tháng 7.2011, huyện ban hành quyết định cưỡng chế giải phóng mặt bằng đối với tài sản của gia đình ông này.
Ông Ân cho rằng các quyết định của UBND tỉnh và UBND huyện là trái luật, xâm phạm đến quyền lợi vì gia đình ông đủ điều kiện được làm thủ tục cấp "sổ đỏ". Huyện chưa giải phóng mặt bằng đã đấu giá quyền sử dụng đất, trong khi tỉnh ban hành quyết định giải quyết khiếu nại nhưng không gửi cho vợ chồng ông mà đã thực hiện cưỡng chế…
Do đó, ông khởi kiện yêu cầu hủy bỏ các quyết định trên, đồng thời muốn được bồi thường thiệt hại hơn 900 triệu đồng từ việc cưỡng chế gây ra và 300 triệu đồng tổn thất danh dự, nhân phẩm.
Người bị kiện là chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, trình bày rằng chủ sử dụng diện tích đất từ năm 1984 - 2007 là TAND huyện chứ không phải ông Ân. Quyết định mua bán thanh lý cũng cho thấy TAND huyện chỉ bán tài sản chứ không thể hiện tài sản đó là nhà gắn liền với đất. Vì thế, không có cơ sở xem xét cấp "sổ đỏ" cho ông Ân, ông cũng không phải là người bị nhà nước thu hồi đất nên không thuộc đối tượng được bồi thường về đất.
UBND huyện cũng khẳng định TAND huyện chỉ thanh lý nhà cho ông Ân, không phải thanh lý nhà ở gắn liền với đất ở, đề nghị không chấp nhận yêu cầu khởi kiện.
7 năm sau khi khởi kiện, vụ kiện mới có phán quyết sơ thẩm vào tháng 11.2018. Ông Ân bị TAND tỉnh Phú Thọ bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện, nên kháng cáo.
TAND cấp cao tại Hà Nội xét xử phúc thẩm, tiếp tục bác phần lớn yêu cầu khởi kiện của ông Ân. Song, tòa phúc thẩm buộc UBND thị trấn phải trả cho ông Ân 272.000 đồng, là giá trị nguyên vật liệu của gia đình ông bị cưỡng chế.
Không đồng ý, ông Ân đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm. Chánh án TAND tối cao sau đó ban hành quyết định kháng nghị giám đốc thẩm.
TAND tối cao: Có tài sản trên đất thì vẫn được bồi thường
Tháng 4.2023, tại phiên giám đốc thẩm, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao xét thấy việc UBND tỉnh thu hồi đất do TAND huyện không còn nhu cầu sử dụng là theo quy định tại khoản 2 điều 38 luật Đất đai năm 2003, thuộc trường hợp không phải bồi thường về đất.
Ông Ân chỉ là người mua thanh lý tài sản, không phải người mua tài sản gắn liền với đất. Tòa sơ thẩm và phúc thẩm xác định ông không có đất bị thu hồi, không thuộc đối tượng đủ điều kiện được cấp "sổ đỏ", không được bồi thường về đất là có căn cứ.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại như trên là chưa đủ. Theo hội đồng thẩm phán, mặc dù không phải là người bị thu hồi đất nhưng ông Ân là người có tài sản trên đất. Bởi, quyết định bán thanh lý của TAND huyện ghi rõ sau khi nộp tiền, ông Ân có quyền sở hữu 3 gian nhà và có trách nhiệm thực hiện các thủ tục đăng ký với cơ quan nhà nước. "Việc nhận chuyển nhượng 3 gian nhà thanh lý của ông Ân không phải là mua bán vật liệu mà ông mua với mục đích sử dụng để ở", hội đồng thẩm phán nhận định.
Hội đồng thẩm phán cũng viện dẫn quy định tại khoản 3 điều 43 luật Đất đai năm 2003: "Người bị thu hồi đất quy định tại khoản 1 nhưng không thuộc khoản 2 điều này được bồi thường thiệt hại về tài sản gắn liền với đất bị thu hồi". Lẽ ra, sau khi có quyết định thu hồi đất, UBND huyện phải thực hiện việc kiểm kê các tài sản của ông Ân để có cơ sở xem xét việc bồi thường hoặc hỗ trợ tài sản có trên đất bị thu hồi.
Thực tế cho thấy, trước thời điểm thực hiện cưỡng chế UBND mới tiến hành lập biên bản kiểm kê tài sản, nhưng lại xác định ngoài 3 gian nhà không còn tài sản nào khác, không đúng với thực tế (còn một số công trình, cây cối…). Sau khi thanh lý các tài sản (cửa gỗ, gạch chỉ...) được 272.000 đồng, UBND sung quỹ là không đúng, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của gia đình ông Ân.
Đến giai đoạn xét xử, tòa sơ thẩm bác yêu cầu khởi kiện mà chưa xem xét quyền lợi về phần tài sản của gia đình ông Ân trên phần đất bị thu hồi, cưỡng chế là chưa đủ căn cứ. Tòa phúc thẩm sửa một phần bản án sơ thẩm, buộc UBND trả lại 272.000 đồng cho ông Ân cũng là không đúng.
Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao do đó quyết định hủy cả hai bản án, giao hồ sơ vụ án cho TAND tỉnh Phú Thọ giải quyết sơ thẩm lại theo đúng quy định của pháp luật.
