Ký ức sinh tử của những người lính tháo gỡ thủy lôi Mỹ

4 giờ trước 14

Gỡ được ngòi nổ quả bom từ trường mắc kẹt dưới đáy sông Gianh, ông Chạm vừa ngoi lên mặt nước, hô hai đồng đội tránh xa thì bom nổ, hất ba người lên cả chục mét.

Trong không khí cả nước hướng về kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, ông Nguyễn Hữu Chạm (93 tuổi, quê xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị) và những người lính Đội 8 Công binh Hải quân lại cùng nhau ôn lại kỷ niệm của 60 năm trước.

Khi ấy, chiến lược Chiến tranh đặc biệt đứng trước nguy cơ phá sản, Washington chuyển sang Chiến tranh cục bộ, đưa quân viễn chinh vào miền Nam. Đến năm 1967, cùng với các cuộc phản công trên chiến trường miền Nam, Mỹ đẩy mạnh không kích, bắn phá đường biển ở miền Bắc.

Không quân và Hải quân Mỹ triển khai chiến dịch thả thủy lôi, bom từ trường xuống các bến cảng, cửa sông, bến phà, khu chuyển tải với mưu đồ cắt đứt hoàn toàn tuyến vận tải đường thủy chi viện cho miền Nam và chặn đứng nguồn hàng viện trợ quốc tế vào các cảng sông biển miền Bắc.

Theo tư liệu từ Bảo tàng Hải quân, rạng sáng 26/2/1967, đợt phong tỏa thứ nhất bắt đầu. Máy bay Mỹ thả 106 quả thủy lôi MK-50 (cảm ứng âm thanh) và MK-52 (cảm ứng từ trường) xuống bốn cửa sông thuộc Quân khu 4 là sông Mã (28 quả), Cửa Hội - sông Lam (32), sông Gianh (34) và sông Nhật Lệ (12), đồng thời thả thử nghiệm tại Hải Phòng. Đây là vũ khí nổ có sức công phá cực lớn, có thể xóa sổ phương tiện vận tải cỡ lớn, phong tỏa tuyến đường thủy chiến lược.

Từ tháng 6/1967 đến tháng 10/1968, Mỹ chuyển sang dùng bom từ trường DST-36 cài hẹn giờ nổ tương tự thủy lôi, chui sâu vào lòng đất hoặc bùn đáy nước, rất khó phát hiện và không thể cẩu kéo thông thường.

Lập đội khắc chế thủy lôi

Nhận diện được âm mưu này từ sớm, ngày 1/6/1966, Thường vụ Quân ủy Trung ương xác định nhiệm vụ chống phong tỏa là "cấp thiết". Bộ Tổng Tham mưu giao Quân chủng Hải quân làm nòng cốt, phối hợp với các Quân khu, Công an vũ trang và ngành giao thông vận tải rà phá, tháo gỡ.

Ngày 2/7/1966, Đội 8 Công binh (Bộ Tham mưu Hải quân) được thành lập với thành viên là những chiến sĩ ưu tú, có khả năng bơi lặn vượt trội. Một trong số đó là ông Nguyễn Hữu Chạm. Nhập ngũ tháng 2/1962, ông Chạm bén duyên với binh nghiệp sau lần gặp ông Trần Á, cán bộ Tiểu đoàn Vận tải biển 248.

"Chứng kiến tôi cởi trần tắm biển giữa trời giá lạnh, ông Á nói đi bộ đội luôn, không phải khám. Sáng hôm sau, tôi lên xe ra Quảng Ninh huấn luyện, không bàn bạc thêm gì với gia đình", ông Chạm nhớ lại. Sau thời gian huấn luyện tân binh, ông Chạm trúng tuyển đội thợ lặn trục vớt rồi chuyển sang Đội 8 Công binh làm phân đội phó phụ trách địa bàn sông Gianh.

Thời gian đầu, trang bị hầu như chưa có gì, chủ yếu dùng thùng phuy, tấm tôn, thuyền gỗ ghép khung dây điện hoặc thả bộc phá để kích nổ thủy lôi. Đội 8 sau đó lên trạm radar đèo Ngang xin cục nam châm 25 cân, ban đêm quan sát hướng máy bay thả để đánh dấu tọa độ. Sáng hôm sau, hai người chèo thuyền, một người thả dây dù buộc cục nam châm rà sát đáy nước để tạo từ trường kích nổ.

Đối mặt với vũ khí có sức công phá lớn, sự nguy hiểm luôn rình rập. Đã ba lần cục nam châm vướng chặt vào cánh bom từ trường dưới đáy sông, nhưng ngòi nổ bị kẹt chưa hoạt động. Ông Chạm phải lặn xuống, dùng tay gỡ từng nấc dây. Vừa ngoi lên mặt nước hô đồng đội chèo thuyền thật nhanh ra xa thì quả bom phát nổ. Cột nước khổng lồ hất ba người lên cao cả chục mét rồi đáp xuống mặt nước.

"Không ai bị thương thế mới tài, chúng tôi thật có phúc", ông nhớ lại.

Ông Chạm may mắn sống sót, nhưng nhiều đồng đội đã mất đi một phần cơ thể hoặc vĩnh viễn nằm lại nơi đáy sông.

Giải mã 'tử thần'

Muốn rà phá thủy lôi, bom từ trường hiệu quả, yêu cầu bắt buộc là phải hiểu nguyên lý hoạt động của các loại ngòi nổ. Đêm 26/2/1967, công binh địa phương vớt được hai quả thủy lôi còn nguyên vẹn ở bãi sông gần bến phà Gianh. Tổ công tác của Đội 8 gồm Trương Thế Hùng (Đại đội phó kỹ thuật), Trần Thanh Hoài và Đào Kỳ lập tức có mặt.

Ông Hùng từng sang Trung Quốc học về nguyên lý cấu tạo, tính năng kỹ thuật của thủy lôi nên nhanh chóng xác định đây là loại vũ khí tối tân của Mỹ, đặc biệt nguy hiểm do có cảm ứng từ, nhưng hoàn toàn có thể tháo rời từng bộ phận. Đối mặt với tử thần, lại không có công cụ chuyên dụng, ba người hội ý rồi quyết định chỉ một người vào tháo ngòi, hai người còn lại ẩn nấp để tránh thương vong toàn bộ nếu xảy ra sự cố.

Ông Hùng vào đầu tiên, dùng cờ lê, mỏ lết để tháo quả thủy lôi MK-52. Sau khoảng hai giờ căng thẳng, có lúc tưởng như bế tắc, hệ thống ngòi nổ được tháo khỏi khối thuốc nổ nặng ba tạ. Ngay sau đó, quả thủy lôi thứ hai MK-50 cũng được giải mã an toàn và đưa về Hải Phòng nghiên cứu. Đây là lần đầu tiên bộ đội tháo gỡ thành công thủy lôi hiện đại của Mỹ để nắm bắt nguyên lý vận hành.

Từ dữ liệu tháo gỡ thực tế, cán bộ kỹ thuật Hải quân phối hợp với Xưởng 46 và Xưởng 56 nghiên cứu, chế tạo thành công thiết bị rà phá phóng từ HDL-9 (Hải quân diệt lôi-9) lắp động cơ đẩy, kéo bằng xuồng cao su để kích nổ từ xa. Đêm 30/1/1968, HDL-9 thử nghiệm, kích nổ 9 quả bom từ trường trên sông Tam Bạc và 8 quả tại phà Tiên Cựu, phà Khuể.

Thành công này mở đường cho việc sản xuất hàng loạt thiết bị phóng từ HT-5, HT-6, máy phóng từ 311 và 480 tại các nhà máy đóng tàu, cơ khí miền Bắc.

Thống kê của Quân chủng Hải quân, đến ngày 31/10/1968 khi tổng thống Mỹ tuyên bố chấm dứt ném bom miền Bắc đợt 1, các lực lượng đã rà phá 8.851 quả thủy lôi và bom từ trường (tháo sống 134 quả, đặt bộc phá hủy 1.236 quả, dùng thiết bị phóng từ kích nổ 7.481 quả). Chỉ hai ngày sau khi Mỹ dừng đánh phá, các luồng hàng hải vào cảng Bến Thủy, sông Gianh, Đồng Hới được thông hoàn toàn.

Vô hiệu thủy lôi thế hệ mới

Mùa xuân năm 1972, trước đà thất bại của chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh, Tổng thống Mỹ Richard Nixon quyết định ném bom bắn phá miền Bắc. Ngày 9/5/1972, máy bay từ Hạm đội 7 ồ ạt thả thủy lôi, bom từ trường xuống luồng Nam Triệu (Hải Phòng), Hòn Gai, Cẩm Phả, Cửa Hội, sông Gianh và các cửa sông Thái Bình, Thanh Hóa, mở đầu cuộc phong tỏa đợt 2. Chỉ trong 10 ngày (9-19/5/1972), Mỹ thiết lập 43 bãi thủy lôi phủ diện tích hơn 655 km2.

Lần này, vũ khí đối phương hiện đại hơn, tích hợp nhiều cơ chế bẫy ngầm, vô hiệu hóa khí tài khắc chế của Hải quân Việt Nam. Bài toán đặt ra là phải tìm được thủy lôi thế hệ mới này còn nguyên vẹn, tháo dỡ để tìm hiểu cấu tạo, nguyên lý hoạt động, từ đó chế tạo thiết bị khắc chế.

Sáng 10/5/1972, ngư dân phát hiện quả thủy lôi lộ ra ở khu vực Đèn Nơm (luồng vào cảng Hải Phòng). Ông Trương Thế Hùng cùng một số các bộ, chiến sĩ được điều ngay đến hiện trường. Ông Vũ Ngọc Vê (79 tuổi, quê Bãi Cháy), khi ấy là cán bộ Trung đoàn 171, người từng đoạt giải cao trong giải bơi vượt biển Cát Hải - Bến Binh năm 1969, cũng tham gia.

Nước cạn, lộ ra một phần quả thủy lôi cắm xuống bùn. Thấy kết cấu khóa ngòi nổ phức tạp, ông Hùng bảo ông Vê cầm bánh xà phòng Liên Xô ấn mạnh vào vị trí con ốc chìm khóa chốt kíp nổ để in lại khuôn hình. Lấy xong mẫu thì nước triều lên ngập bãi. Mấy anh em chèo lên cột đèn biển trú, riêng ông Vê với sức bơi dẻo dai đã tự bơi vượt biển về đảo Cát Hải mượn xuồng quay lại đón đồng đội.

Từ khuôn xà phòng này, thợ cơ khí Hải quân cấp tốc gia công bộ dụng cụ chuyên dụng. Rạng sáng 15/5/1972, tổ công tác quay lại Đèn Nơm, kiên nhẫn chờ nước rút để kéo được quả thủy lôi MK-52 cải tiến nặng 544 kg lên. Thủy lôi MK-52 đời mới vừa có cảm ứng từ trường kết hợp âm thanh, cài chương trình tự hủy sau 90 ngày. Nó còn có bộ đếm cho phép đếm số lượng tàu đi qua trước khi quyết định phát nổ hoặc tự động ngắt hoạt động tạm thời giữa các lần tàu chạy qua nhằm tránh bị quét bằng phương pháp đơn giản như những loại trước.

Hiểu được nguyên lý hoạt động của thủy lôi thế hệ mới, Hải quân đưa vào sản xuất máy phóng từ gọn nhẹ lắp trên canô, tàu cá, xe thiết giáp và cải tiến tàu tuần tiễu 50 tấn kéo khung dây tạo biến thiên từ trường lớn. Đồng thời, Liên Xô và Trung Quốc tiếp tục viện trợ bổ sung nhiều thiết bị rà quét hiện đại.

Trong tháng 9/1972, Hải quân huy động 87 lượt tàu rà quét với tổng hành trình 3.721 hải lý, khai thông các luồng sông Chanh - Lạch Huyện, Cửa Cấm - Đồ Sơn, Cửa Hội - Bến Thủy, sông Gianh. Lượng hàng hóa qua đường thủy tăng từ 2.600 tấn tháng 6 lên 10.000 tấn vào tháng 9. Ngày 24/10/1972, luồng Nam Triệu chính thức thông giai đoạn 1 cho tàu dưới 400 tấn.

Sau thất bại nặng nề trong chiến dịch ném bom B-52 cuối tháng 12/1972 vào Hà Nội và các tỉnh miền Bắc, Mỹ phải ký Hiệp định Paris và rà phá toàn bộ thủy lôi đã thả ở miền Bắc. Ngày 6/2/1973, Biên đội đặc nhiệm 78 của Mỹ do Chuẩn Đô đốc McCauley chỉ huy tiến vào vùng biển Hải Phòng với 5.003 sĩ quan, binh lính, 44 tàu chiến, 45 trực thăng CH-53 cùng xe trượt rà phá MK-105.

Tuy nhiên, sau 5 tháng (đến tháng 6/1973), Hải quân Mỹ chỉ phá nổ được 3 quả thủy lôi ở vùng biển xa ngoài luồng Nam Triệu. Phía Mỹ còn chịu tổn thất một tàu quét mìn MSO bị cháy, 4 trực thăng CH-53, một xe trượt MK-105, một lính tử vong và 9 người bị thương do sự cố kỹ thuật và thời tiết.

Về phía Hải quân Việt Nam, ngay cuối tháng 1/1973, lực lượng này đã dẫn dắt an toàn các tàu trọng tải trên 10.000 tấn của Cuba, Liên Xô, Trung Quốc vào cảng Hải Phòng, đến 30/3/1973 thì rà quét, làm sạch hoàn toàn thủy lôi trên tất cả cửa sông. Ngày 27/6/1973, Quân chủng Hải quân tuyên bố kết thúc nhiệm vụ chống phong tỏa lần thứ hai.

Tổng hợp qua cả hai đợt chống phong tỏa, quân dân miền Bắc đã tháo gỡ, rà phá thành công tổng cộng 13.346 quả thủy lôi và bom từ trường do Mỹ thả xuống.

Ghi nhận thành tích đặc biệt xuất sắc này, Tiểu đoàn 1 (Trung đoàn 171) và Đội 8 Công binh Hải quân được phong tặng danh hiệu đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; 10 tập thể và 30 cá nhân nhận huân chương Quân công, huân chương Chiến công. Đặc biệt, Cụm công trình nghiên cứu rà phá thủy lôi và bom từ trường của các cán bộ, kỹ sư Hải quân được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Với những cựu binh như ông Chạm, ông Vê, họ luôn nhớ về đồng đội, thế hệ hy sinh thân mình để giữ vững mạch máu giao thông cho ngày thống nhất đất nước.

Lê Tân

Đọc toàn bộ bài viết