Các sắc lệnh mới nhằm siết luật "sinh ở Mỹ là công dân Mỹ" của ông Trump gây nhiều lo ngại về cách thực thi và có thể đối mặt loạt thách thức pháp lý.
Tổng thống Donald Trump ngày 6/8 ký hai sắc lệnh nhằm hạn chế quyền công dân theo nơi sinh, tiếp tục thách thức cách diễn giải lâu nay về điều khoản "sinh ở Mỹ là công dân Mỹ" được quy định trong hiến pháp nước này.
Theo hai sắc lệnh vừa ký, quyền có quốc tịch theo nơi sinh đối với một số nhóm đối tượng cụ thể sẽ bị thu hẹp, trong khi giới chức sẽ tăng cường kiểm soát người nước ngoài bị nghi nhập cảnh vào Mỹ với mục đích sinh con để con được nhận quốc tịch Mỹ.
Các biện pháp hành pháp này được ông Trump ban hành sau khi Tòa án Tối cao Mỹ hôm 30/6 ra phán quyết giữ nguyên quy định gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều có quyền mang quốc tịch Mỹ. Ông Trump gọi đây là "phán quyết rất đáng tiếc" và quyết định hành động theo thẩm quyền của mình.
Động thái mới cho thấy Nhà Trắng đang chuyển trọng tâm từ việc trực tiếp thách thức nguyên tắc quyền có quốc tịch theo nơi sinh sang siết cấp thị thực và kiểm soát biên giới, vốn nằm trong quyền hạn hành pháp của chính quyền, nhằm đối phó với tình trạng "du lịch sinh con" mà ông là "rất bất công" trong chính sách cấp quốc tịch.
Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 6/8. Ảnh: AP
Lý do ông Trump siết 'du lịch sinh con'
Hạn chế quyền công dân Mỹ theo nơi sinh là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chương trình siết nhập cư của Tổng thống Trump. Trong ngày đầu nhiệm kỳ hai, ông đã ký sắc lệnh nhằm chấm dứt quyền công dân tự động đối với một số trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Mỹ.
Tuy nhiên, sắc lệnh này nhanh chóng bị nhiều tòa án liên bang đình chỉ trước khi Tòa án Tối cao bác bỏ. Việc chuyển trọng tâm sang "du lịch sinh con" phản ánh nỗ lực của Nhà Trắng nhằm đạt được cùng một mục tiêu bằng con đường hẹp hơn. Nếu sửa đổi cách hiểu về quyền công dân theo nơi sinh gặp trở ngại, chính quyền có thể giảm số người đủ điều kiện hưởng quyền này.
Nhà Trắng lập luận rằng chính sách mới nhằm ngăn chặn việc lợi dụng hệ thống nhập cư và phúc lợi của Mỹ. Các quan chức như Stephen Miller hay Bộ trưởng An ninh Nội địa Markwayne Mullin cho rằng "du lịch sinh con" không chỉ tạo thêm gánh nặng cho hệ thống an sinh mà còn kéo theo rủi ro về an ninh quốc gia.
MPI ước tính mỗi năm có khoảng 26.000 ca sinh được xếp vào diện "du lịch sinh con", tương đương chưa đến 1% trong tổng số khoảng 3,5 triệu trẻ em chào đời tại Mỹ. Hiện cũng chưa có số liệu chính thức về quy mô của hiện tượng này.
"Không có dữ liệu trực tiếp về vấn đề này, và chính điều đó tạo ra sự nhầm lẫn. Mỗi bên đều đưa ra những con số theo cách có lợi cho lập luận của mình", theo ông Muzaffar Chishti, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Chính sách Di cư (MPI).
Chuyên gia này lưu ý "du lịch sinh con" không phải là khoảng trống trong hệ thống pháp luật Mỹ. Từ năm 2020, chính quyền ông Trump nhiệm kỳ đầu đã cho phép cơ quan lãnh sự từ chối cấp thị thực đối với những trường hợp bị nghi nhập cảnh chỉ để sinh con nhằm giúp con có quốc tịch Mỹ. Các chính quyền tiền nhiệm cũng từng truy tố nhiều đường dây tổ chức "du lịch sinh con".
Mỹ sẽ thực thi sắc lệnh mới thế nào
Một trong những câu hỏi lớn nhất là chính quyền Mỹ sẽ xác định thế nào để biết ai là người đến nước này chỉ để sinh con. Dù "du lịch sinh con" từ lâu đã bị coi là hành vi gian lận nếu người xin thị thực che giấu mục đích nhập cảnh, việc chứng minh ý định này trên thực tế không đơn giản.
Theo hướng dẫn từ Cơ quan Hải quan và Biên phòng Mỹ (CBP), nhân viên kiểm soát xuất nhập cảnh tại cửa khẩu có thể xem xét thời điểm dự sinh, thời gian lưu trú và khả năng chi trả chi phí y tế khi đánh giá mục đích chuyến đi.
Tuy nhiên, hướng dẫn không nêu rõ bằng cách nào họ xác định một người đang mang thai hoặc đâu là căn cứ để kết luận một phụ nữ nhập cảnh với mục đích sinh con thay vì du lịch, thăm thân, điều trị y tế hay các lý do hợp pháp khác. Sự mơ hồ này sẽ gây ra nhiều cách hiểu và cách thực thi tại cửa khẩu, sân bay Mỹ đối với người nước ngoài nhập cảnh.
Amanda Frost, giáo sư luật tại Đại học Virginia, cho biết bà từng yêu cầu chính phủ công bố tài liệu hướng dẫn thực thi quy định này nhưng không nhận được phản hồi. Theo bà, việc thiếu các tiêu chí rõ ràng khiến quá trình đánh giá có nguy cơ phụ thuộc nhiều vào nhận định chủ quan của nhân viên kiểm soát cửa khẩu.
Chỉ cần bị nhân viên cửa khẩu nghi ngờ, hành khách có thể phải giải trình, bị kiểm tra tăng cường hoặc không được nhập cảnh. Với phụ nữ mang thai, quá trình này càng nhạy cảm bởi biểu hiện thai kỳ ở mỗi người khác nhau và không thể phản ánh chính xác mục đích chuyến đi.
Theo các tổ chức bảo vệ quyền dân sự, nếu không có tiêu chí thực thi minh bạch, chính sách mới có thể làm gia tăng nguy cơ sàng lọc dựa trên giới tính, ngoại hình hoặc quốc tịch. Những lo ngại này càng lớn hơn bởi chính quyền ông Trump có thể tiếp tục mở rộng các biện pháp thực thi trong tương lai.
Nhà Trắng vẫn còn nhiều công cụ để siết "du lịch sinh con", từ mở rộng áp dụng cơ chế trục xuất nhanh đối với những người bị nghi gian lận thị thực đến truy tố từng cá nhân, chuyên gia Chishti cho hay.
Người biểu tình ủng hộ quyền "sinh ở Mỹ là công dân Mỹ" trước Tòa án Tối cao tại Washington ngày 1/4. Ảnh: AFP
Rào cản pháp lý
Dù lựa chọn cách tiếp cận mới, những sắc lệnh mới của ông Trump nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp tục đối mặt với các vụ kiện và chưa chắc có thể đứng vững trước tòa.
Theo chuyên gia luật hiến pháp Kimberly Wehle, các sắc lệnh mới nhiều khả năng sẽ bị coi là vi hiến. Bà cho rằng Nhà Trắng dường như đang tạo ra một cuộc đối đầu mới với chính Tòa án Tối cao, cơ quan vừa tái khẳng định nguyên tắc quyền có quốc tịch theo nơi sinh hồi tháng 6.
"Nhiều việc hiện không diễn ra suôn sẻ với Tổng thống Trump, vì vậy ông ấy đang cố gắng khai thác lợi ích chính trị từ một vấn đề đã được giải quyết", bà Wehle nói với Al Jazeera. Bà cho rằng động thái này cũng có thể nhằm củng cố sự ủng hộ của nhóm cử tri bảo thủ.
Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) cũng tuyên bố sẽ tiếp tục khởi kiện nếu hai sắc lệnh mới được triển khai.
"Tòa án Tối cao đã đưa ra phán quyết về vấn đề này. Bất kỳ sắc lệnh nào tìm cách viết lại quy định về quyền công dân theo nơi sinh cũng sẽ có kết cục giống như sắc lệnh trước đó", Cody Wofsy, phó giám đốc Dự án Quyền của Người nhập cư thuộc ALCU, tuyên bố.
Như Tâm (Theo Mother Jones, Al Jazeera, AP)
