Đảng cánh hữu Reform UK do Nigel Farage lãnh đạo đã tận dụng nỗi giận dữ của cử tri về thương mại, công nghệ và nhập cư để làm đảo lộn hệ thống chính trị Anh.
Nigel Farage chưa từng giữ chức vụ nào trong chính phủ Anh. Với tư cách lãnh đạo đảng chống nhập cư Reform UK (Cải cách Anh), ông chỉ phụ trách vỏn vẹn 8 nghị sĩ thuộc đảng này tại quốc hội. Trong mắt cử tri, ông là một trong những chính trị gia có tỷ lệ ủng hộ thấp nhất.
Tuy nhiên, đảng mới nổi của Farage đã giành được hơn 1.400 trong tổng 5.000 ghế trong cuộc bầu cử địa phương hồi tháng 5.
Trong khi đó, Công đảng cầm quyền của Thủ tướng Anh Keir Starmer chỉ giành được hơn 1.000 ghế, mất hơn 1.200 ghế mà đảng này từng nắm giữ trước đó. Đảng Bảo thủ, vốn là lực lượng chính trị đã luân phiên cùng Công đảng thống trị chính trường Anh, cũng chỉ có được hơn 800 ghế, để mất hơn 400 ghế so với trước bầu cử.
Trong cuộc bầu cử này, cử tri lựa chọn những chính trị gia mà họ muốn đại diện cho mình tại địa phương. Kết quả bầu cử đã gửi thông điệp báo động tới Công đảng cầm quyền về mức độ hài lòng của cử tri Anh với cách họ điều hành đất nước, theo Chandelis Duster, nhà phân tích của NPR.
Một thập kỷ sau khi Farage giúp thúc đẩy Brexit, cựu thương gia 62 tuổi này đang ở vị thế có thể làm đảo lộn trật tự chính trị Anh lần nữa. "Nếu ông Starmer ra đi, đó là vị thủ tướng thứ ba mà tôi đã hạ bệ", Farage nói với trợ lý sau khi xem kết quả bầu cử hồi tháng 5.
Thủ tướng Anh nghẹn ngào khi thông báo từ chức. Video: X/@PolitlcsUK
Thủ tướng Starmer rốt cuộc đã từ chức ngày 22/6. Người có khả năng kế nhiệm cao nhất cho vị trí thủ tướng hiện là cựu thị trưởng Manchester Andy Burnham. Trong vòng 7 năm qua, Anh đã thay 6 thủ tướng, gồm David Cameron, Theresa May, Boris Johnson, Liz Truss, Rishi Sunak và ông Starmer.
Anh từng là quốc gia luôn tự hào về sự ổn định chính trị. Từ năm 1945 đến năm 2016, nước Anh chỉ có 13 đời thủ tướng và quyền lực liên tục luân chuyển giữa Công đảng với đảng Bảo thủ. Nhưng giờ đây, tốc độ trung bình thay thủ tướng ở Anh là 14 tháng một lần.
Hiện Anh có 5 hoặc 6 chính đảng lớn, chưa kể đến các đảng dân tộc chủ nghĩa đang nắm quyền ở Scotland, Wales và Bắc Ireland. Đảng Reform UK năm qua đã dẫn đầu các cuộc thăm dò với tỷ lệ suýt soát 30%, đánh dấu lần đầu tiên kể từ Thế chiến I có một đảng ngoài Bảo thủ và Công đảng dẫn đầu trong thời gian dài đến vậy.
Ông Starmer được bầu cách đây hai năm với lời hứa sẽ chấm dứt những biến động liên tục của chính trường Anh. Tuy nhiên, nhiệm kỳ của ông chứng kiến tỷ lệ ủng hộ tụt dốc và lượng cử tri cốt lõi của Công đảng đã quay sang các đảng khác, trong đó có Reform UK ở cánh hữu và đảng Xanh ở cánh tả.
"Chưa từng thấy các đảng cực hữu, cánh tả lại mạnh mẽ đến vậy và các đảng trung dung lại yếu ớt đến thế. Tình trạng này sẽ không sớm biến mất", Vernon Bogdanor, giáo sư chính trị học chuyên viết về chính trị Anh từ những năm 1970, nhận định.
Thời gian giữ nhiệm kỳ của các đời thủ tướng Anh gần đây. Đồ họa: WSJ
Max Colchester, nhà phân tích của WSJ, cho hay nền chính trị Anh đã trở nên đầy biến động và phân mảnh, do hệ quả của nhiều vấn đề.
Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đã chấm dứt thời kỳ dài tăng trưởng vũ bão và chính sách thắt lưng buộc bụng sau đó chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái. Brexit gây ra thêm nhiều năm bất định và đầu tư yếu kém. Kế đến là đại dịch Covid-19 và cuộc chiến của Nga tại Ukraine làm lạm phát tăng vọt. Bên cạnh đó, hàng loạt vụ bê bối chính trị nổ ra, bao gồm cả những bữa tiệc rượu ồn ào tại Phố Downing ngay trong thời gian phong tỏa vì đại dịch.
Kết quả là giá thực phẩm tăng, trong khi tiền lương hầu như không thay đổi. Với tình trạng già hóa dân số làm tăng chi phí từ y tế tới phúc lợi, gánh nặng thuế với người dân Anh đang ở mức cao nhất kể từ Thế chiến II, theo David Luhnow, nhà phân tích của WSJ.
Số lượng người nhập cư tăng vọt trong thời kỳ đảng Bảo thủ cầm quyền, ngay cả sau khi nhiều người Anh bỏ phiếu cho Brexit một phần nhằm hạn chế dòng người xin tị nạn đổ vào đất nước. Đây được coi là một trong những lý do giúp ông Starmer năm 2024 giành chiến thắng áp đảo trước đối thủ Rishi Sunak của đảng Bảo thủ, đưa Công đảng trở lại nắm quyền sau hơn một thập kỷ.
Một trong những động thái đầu tiên của Công đảng khi lên nắm quyền là tăng thuế, bất chấp lời hứa trước bầu cử rằng họ sẽ không làm vậy. Điều này càng gây tổn hại thêm cho nền kinh tế Anh.
Dịch vụ công vẫn chưa có sự cải thiện rõ rệt nào, với 7 triệu người đang nằm trong danh sách chờ được chăm sóc y tế thông thường.
"Người dân đã quá chán ngán rồi", Ros Connors, lãnh đạo đài phát thanh cộng đồng địa phương ở Basildon, miền đông nước Anh, chia sẻ khi nghe những lời than phiền từ thính giả về mọi thứ, từ chi phí sinh hoạt cho đến chuyện nhập cư.
Sự phân mảnh của chính trường Anh bắt nguồn từ những rạn nứt mới về toàn cầu hóa, nhập cư và các vấn đề xã hội, thay thế dần sự chia rẽ truyền thống giữa tầng lớp lao động ủng hộ Công đảng và tầng lớp trung lưu, giàu có nghiêng về đảng Bảo thủ. Những biến động này cũng tạo điều kiện cho các phong trào dân túy trỗi dậy, trong đó có Reform UK của ông Farage.
Lãnh đạo đảng Reform UK Nigel Farage tại Walton-on-the-Naze, Anh ngày 7/5. Ảnh: AFP
James Orr, lãnh đạo hoạch định chính sách của Reform UK, cho rằng cách phân chia chính trị theo cánh tả - cánh hữu đã lỗi thời. Theo ông, xã hội Anh hiện bị chia rẽ giữa nhóm hưởng lợi từ toàn cầu hóa và nhóm cảm thấy bị bỏ lại phía sau bởi những thay đổi về thương mại, công nghệ và nhập cư.
Để thu hút nhóm cử tri này, Reform UK theo đuổi các chính sách pha trộn giữa cánh tả và cánh hữu, như siết nhập cư, giảm thuế cho người giàu nhưng vẫn bảo vệ lương hưu và hệ thống y tế công.
Nhiều cử tri Anh ngày nay quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề trong nước như nhập cư, thuế và chất lượng cuộc sống hơn là các cuộc khủng hoảng quốc tế như Ukraine hay Iran, theo Orr.
Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Xã hội Quốc gia cho thấy sự ủng hộ đối với nhập cư giảm mạnh, niềm tin vào chính phủ suy yếu, trong khi nhiều người Anh mong muốn cắt giảm thuế và chi tiêu.
Trước sự thay đổi này, cả Reform UK lẫn Công đảng đều điều chỉnh thông điệp để thu hút những cộng đồng cảm thấy bị bỏ quên, tập trung nhiều hơn vào các vấn đề địa phương và đời sống thường nhật của người dân.
Burnham cho rằng Công đảng của mình đã "mất khả năng thấu hiểu tham vọng của giai cấp công nhân" và cần phải đứng lên bảo vệ những con người "vốn đã cảm thấy bị bỏ quên trong suốt 25 năm qua".
Blackpool, nằm trên bờ biển phía tây bắc nước Anh, là nơi cho thấy lập trường chính trị đang thay đổi. Thị trấn nghỉ mát nổi tiếng từng ủng hộ Brexit nhiệt tình và cũng từng bầu cho đảng Bảo thủ dưới thời ông Boris Johnson. Họ đã chuyển sang bầu cho Công đảng trong cuộc bầu cử vừa qua, nhưng ít ai kỳ vọng vùng này sẽ lặp lại điều đó trong kỳ bầu cử tới.
Peter Flynn, thợ điện địa phương 54 tuổi và từng là cử tri đảng Bảo thủ, ví sự trỗi dậy của Reform UK giống như cuộc nổi dậy của nông dân năm 1381, khi một nhóm người bất mãn tràn vào Tháp London.
"Đó chính là những gì đang diễn ra lúc này. Những người dân thường đang thực sự đứng dậy và hành động", ông nói.
Pete Flynn ngồi trong quán Talbot ở Blackpool, tây bắc nước Anh. Ảnh: WSJ
Flynn đã cùng một đối tác kinh doanh mua lại Talbot, câu lạc bộ giao lưu của đảng Bảo thủ, và tiến hành cải tạo vào năm ngoái. Tòa nhà hai tầng giờ được sơn lại bằng màu xanh ngọc đặc trưng của Reform UK. Tại đây, họ cũng để nhiều tờ rơi in hình ông Farage với dòng chữ "Reform cần bạn".
Ông cho rằng đã đến lúc người Anh ngừng bỏ phiếu một cách mù quáng cho hai đảng chính.
Trong cuộc bầu cử địa phương hồi tháng 5, Reform UK đã giành quyền kiểm soát hội đồng hạt Essex khỏi tay đảng Bảo thủ lần đầu tiên sau 25 năm. Đảng này đang xem xét lại các khoản chi tiêu theo kế hoạch của hội đồng dành cho các chính sách khí hậu. Họ cũng hứa cắt giảm các khoản chi tiêu lãng phí của chính quyền địa phương để đảm bảo không tăng thuế với người dân.
Bên ngoài văn phòng hội đồng Basildon ở hạt Essex, chủ sạp hàng hóa 70 tuổi Tony Hall chia sẻ ông sẽ thử cho Reform UK một cơ hội.
"Mọi thứ đã thay đổi quá nhanh", ông nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, NPR, Guardian)
