Nguồn hình ảnh, Getty Images
- Tác giả, James FitzGerald
- Tác giả, Max Matza
Được đăng 6 phút trước
Thời gian đọc: 8 phút
Mỹ và Ả Rập Xê Út đã ký một thỏa thuận mang tính bước ngoặt, được cho là sẽ cho phép vương quốc vùng Vịnh phát triển chương trình hạt nhân dân sự.
Bộ Năng lượng Mỹ mô tả đây là thỏa thuận hợp tác hạt nhân "vì mục đích hòa bình", đồng thời mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp Mỹ tham gia vào lĩnh vực năng lượng hạt nhân của Ả Rập Xê Út.
Dù văn bản chính thức không được công bố, nhưng truyền thông Mỹ đưa tin rằng thỏa thuận này có thể cho phép Ả Rập Xê Út làm giàu uranium trong tương lai. Uranium làm giàu có thể được sử dụng làm nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân, nhưng cũng có thể phục vụ việc chế tạo vũ khí hạt nhân.
Một số chuyên gia nhận định đây là bước đi chưa từng có của Mỹ và có thể làm gia tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân tại một khu vực vốn đã nhiều bất ổn.
Bộ Năng lượng Mỹ lưu ý rằng cùng với thỏa thuận hợp tác, một "thỏa thuận bảo đảm song phương" cũng đã được ký kết.
"Cùng nhau, hai thỏa thuận này đặt nền tảng pháp lý cho một quan hệ đối tác trị giá hàng tỷ đô la kéo dài hàng thập niên, thúc đẩy một số mục tiêu kinh tế và chiến lược ưu tiên, bao gồm cả việc không phổ biến vũ khí hạt nhân", tuyên bố cho biết.
Chính phủ Ả Rập Xê Út cũng đưa ra một tuyên bố, nói rằng thỏa thuận này "thể hiện sự mở rộng hợp tác hiện có giữa hai nước trong lĩnh vực năng lượng", và lưu ý rằng việc ký kết diễn ra sau chuyến thăm Washington của lãnh đạo nước này vào tháng 11/2025.
Thông báo về thỏa thuận được đưa ra trong bối cảnh giao tranh giữa Mỹ và Iran đang leo thang. Ả Rập Xê Út, một đồng minh lâu năm của Mỹ, cũng là nơi đặt một số căn cứ của Mỹ, vốn đã trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công từ Iran.
Diễn biến này cũng xảy ra chỉ hai ngày sau khi lực lượng Houthi ở Yemen, đồng minh của Iran, tuyên bố áp đặt một "lệnh phong tỏa hàng hải" đối với Ả Rập Xê Út.
Mặc dù các điều khoản cụ thể của thỏa thuận hạt nhân chưa được công bố, các thông tin trước đó cho biết sau khi hoàn tất nghiên cứu chung với Mỹ, Ả Rập Xê Út có thể được phép làm giàu uranium ngay trên lãnh thổ của mình tại một cơ sở do Mỹ xây dựng, thay vì phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu.
Nếu được triển khai, dự án này có thể mang lại giá trị kinh tế lên tới hàng tỷ USD cho Mỹ, khi các doanh nghiệp của Washington có khả năng tham gia xây dựng cơ sở làm giàu uranium.
"Hãy yên tâm, các thỏa thuận này tuân thủ các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân, đồng thời dựa trên công nghệ và đội ngũ chuyên gia hạt nhân hàng đầu, được thiết kế ngay tại Mỹ," Bộ trưởng Năng lượng Hoa Kỳ Chris Wright cho biết trong một tuyên bố.
Bộ Năng lượng Mỹ cho biết thỏa thuận này góp phần "tăng cường an ninh cho cả Mỹ và khu vực", đồng thời "duy trì các tiêu chuẩn cao về an toàn, an ninh hạt nhân và ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân".
Cơ quan này cho biết thêm rằng thỏa thuận cũng tăng cường năng lực cạnh tranh của Mỹ trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân dân sự.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia hạt nhân và các cựu quan chức Israel – đồng minh quan trọng nhất của Mỹ ở Trung Đông – bày tỏ lo ngại rằng thỏa thuận có thể tạo điều kiện để Ả Rập Xê Út từng bước phát triển năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân.
Dù vậy, nhiều nhà phân tích cho rằng nếu kịch bản đó xảy ra thì cũng sẽ mất nhiều thập niên và vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế.
Bà Rosemary Kelanic, giám đốc chương trình Trung Đông tại viện nghiên cứu Defense Priorities có trụ sở tại Mỹ, nhận định sẽ là điều "rất đáng kinh ngạc" nếu thỏa thuận thực sự cho phép Ả Rập Xê Út sở hữu các cơ sở làm giàu uranium trên lãnh thổ của họ.
"Mỹ chưa bao giờ làm điều đó trước đây, chúng tôi chưa bao giờ giúp một quốc gia khác làm giàu uranium trên chính lãnh thổ của họ," bà Kelanic nói, và cho biết thêm lý do là vì "nếu một quốc gia có thể tự sản xuất nhiên liệu hạt nhân, nguy cơ nước đó phát triển vũ khí hạt nhân sẽ tăng lên đáng kể".
Thỏa thuận giờ đây sẽ được chuyển tới Quốc hội Mỹ để xem xét.
Dự kiến sẽ có các nghị sĩ từ lưỡng đảng phản đối, mặc dù Đảng Cộng hòa của Tổng thống Donald Trump hiện đang kiểm soát cả Thượng viện và Hạ viện.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã phản bác lại những lời chỉ trích từ những người lo ngại về khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Ả Rập Xê Út trong tương lai.
"Mỹ sẽ không ký bất kỳ thỏa thuận nào với bất kỳ quốc gia nào nếu điều đó làm gia tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân", ông Rubio nói với các phóng viên khi đang công du Philippines.
Một số thành viên Đảng Dân chủ phản đối thỏa thuận này đã nhắc lại rằng khi còn là thượng nghị sĩ, ông Rubio từng ủng hộ dự luật mang tên "Đạo luật Không có vũ khí hạt nhân cho Ả Rập Xê Út", trong đó yêu cầu Quốc hội Mỹ phải thông qua một thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Xê Út.
Thượng nghị sĩ Dân chủ bang Massachusetts Edward Markey đã ra tuyên bố chỉ trích Ngoại trưởng Rubio và Tổng thống Trump, cho rằng sự "đạo đức giả" của họ đi kèm với mức độ "liều lĩnh" tương xứng.
"Họ đang cho phép Ả Rập Xê Út, một quốc gia hiếu chiến và độc đoán, phát triển công nghệ vũ khí hạt nhân trong khi gây chiến với Iran dưới chiêu bài ngăn chặn Iran chế tạo bom hạt nhân," ông Markey nói.
Nếu thỏa thuận cho phép Ả Rập Xê Út làm giàu uranium, điều này sẽ khác biệt đáng kể so với thỏa thuận hạt nhân mà Mỹ ký với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE - nước láng giềng của Ả Rập Xê Út) vào năm 2009, theo đó UAE không tự sản xuất nhiên liệu hạt nhân và chấp nhận nhiều hạn chế khác.
Vì lý do đó, thỏa thuận này cũng được dự đoán sẽ thu hút sự quan ngại của các nhà vận động chống phổ biến vũ khí hạt nhân, mục tiêu cuối cùng của họ là ngăn chặn sự gia tăng số lượng vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới.
Ả Rập Xê Út đã vận động hành lang cho một thỏa thuận như vậy trong nhiều năm dưới thời nhiều đời tổng thống, nhưng Washington đã trì hoãn với một yêu cầu quan trọng là nước này công nhận Israel, một đồng minh chủ chốt của Mỹ, cũng như bình thường hóa quan hệ ngoại giao và kinh tế với Tel Aviv.
Nhưng yêu cầu này dường như đã không còn là điều kiện bắt buộc trong thỏa thuận hiện tại, theo truyền thông Mỹ.
Trong thời gian tại vị tại Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump đã thúc đẩy quan hệ gần gũi hơn với Ả Rập Xê Út.
Ngoài những lợi ích chiến lược và thương mại, một yếu tố có thể thúc đẩy Mỹ đạt thỏa thuận vào thời điểm này là thông tin Nga và Trung Quốc cũng đang thảo luận về các thỏa thuận tương tự, khiến Washington không muốn mất ảnh hưởng trong lĩnh vực này.
Thỏa thuận được xem là một thắng lợi lớn đối với Ả Rập Xê Út và có khả năng làm thay đổi cán cân quyền lực tại Trung Đông, dù những tác động lớn có thể sẽ chỉ xuất hiện trong nhiều năm tới.
Vấn đề hạt nhân là trọng tâm của cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng giữa Mỹ và Israel với Iran. Hai quốc gia này cho biết một trong những lý do họ tấn công Iran vào tháng 2/2026 là để ngăn chặn nước này phát triển vũ khí hạt nhân - điều mà Tehran phủ nhận.
Thái tử Mohammed bin Salman, người đang nắm quyền thực tế tại Ả Rập Xê Út, từng nói với đài CBS News vào năm 2018 rằng nước này không có kế hoạch sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, ông cũng tuyên bố rằng "chắc chắn nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm điều tương tự trong thời gian sớm nhất".
