Căng thẳng chính trị đang leo thang tại Ukraine khi Tổng thống Zelensky và cựu bộ trưởng quốc phòng Fedorov không tìm được tiếng nói chung để khép lại bất đồng.
Khi Tổng thống Volodymyr Zelensky thông báo miễn nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov tuần trước, nhiều người ở Ukraine đã bị sốc. Họ không hiểu vì sao Tổng thống lại loại khỏi chính phủ một bộ trưởng rất được lòng dân, vốn được đánh giá cao nhờ những đóng góp và cải cách thiết thực thời chiến, mang lại lợi thế lớn cho Ukraine trên chiến trường.
Tổng thống Zelensky chỉ đưa ra một lời giải thích duy nhất trước công chúng, nói rằng nguyên nhân xuất phát từ mâu thuẫn giữa ông Fedorov và đại tướng Oleksandr Syrsky, tổng tư lệnh quân đội Ukraine.
Tổng thống Ukraine cho hay muốn ông Syrsky và Fedorov hòa giải, nhưng trong tình huống này "tôi phải chọn một bên, bởi vì nếu không có tôi, họ sẽ không chịu ngồi xuống bàn đàm phán".
Lời giải thích ngắn gọn của ông Zelensky không thuyết phục được người dân Ukraine và các cuộc biểu tình của hàng nghìn người trên khắp đất nước lập tức bùng phát. Nhiều người bày tỏ phẫn nộ khi cho rằng giới lãnh đạo đã lựa chọn một tướng lĩnh kỳ cựu thay vì một người trẻ tuổi tiên phong về đổi mới.
Giọt nước tràn ly
Ngày biểu tình đầu tiên gần như chỉ tập trung vào việc ông Fedorov bị sa thải. Nhưng sang ngày thứ hai, nó bắt đầu biến chuyển.
Serhii Sternenko, cựu cố vấn của ông Fedorov và là một trong những nhà hoạt động có ảnh hưởng nhất Ukraine, đã dành trọn một buổi phát trực tiếp ngày 17/7 để chỉ trích tướng Syrsky.
Ông cáo buộc tổng tư lệnh bưng bít các vụ lính Ukraine bắn nhầm đồng đội và cố tình làm suy yếu một số lữ đoàn khi đẩy họ vào tình thế bất lợi trong các đợt tấn công của Nga.
Nhiều người nổi tiếng và cựu chiến binh bắt đầu tham gia vào làn sóng chỉ trích này, khiến dư luận dần rời xa việc ông Fedorov bị sa thải để chĩa mũi nhọn vào năng lực lãnh đạo của tổng tư lệnh Syrsky.
Tướng Syrsky tại một địa điểm không xác định ở mặt trận miền đông hồi tháng 2/2024. Ảnh: AFP
Căng thẳng giữa hai người vốn đã được dự đoán từ lâu, bởi họ được coi là đại diện cho hai trường phái đối nghịch trong chỉ huy, điều hành quân đội. Ông Fedorov, 35 tuổi, được ca ngợi là người có tư duy đổi mới, tập trung vào sáng tạo, trao quyền cho cấp dưới và hiện đại hóa công nghệ.
Thường được ví là "Elon Musk của Ukraine" về đổi mới sáng tạo, ông Fedorov từng phụ trách các chương trình cải cách từ tác chiến bằng máy bay không người lái, hiện đại hóa quân đội đến việc điều phối các đợt tập kích vào hạ tầng hậu cần Nga, khiến ông được gọi là "ông trùm drone".
Ông cũng khởi xướng dự án mà chính ông gọi là một cuộc cải cách quân sự "không vừa lòng đám đông nhưng đặc biệt quan trọng".
Trong khi đó, tướng Syrsky chú trọng vào tính kỷ luật, nguyên tắc, áp dụng cấu trúc chỉ huy tập trung theo kiểu cũ. Ông từng chịu nhiều chỉ trích vì can thiệp quá sâu vào quá trình ra quyết định của cấp dưới và duy trì phong cách quản lý bị đánh giá là nặng tính quan liêu, lỗi thời.
Cách điều hành này khiến tổng tư lệnh Syrsky bị một số cấp dưới gọi bằng biệt danh "tướng nướng quân", thậm chí là "gã đồ tể".
Dư luận ở Ukraine càng xoay chuyển nhanh hơn sau bê bối mới liên quan đến Trung đoàn Skelia, được coi là "giọt nước tràn ly" giữa tình hình căng thẳng.
Là một trong những lực lượng đột kích lớn nhất Ukraine với hơn 10.000 quân, trung đoàn này được mở rộng theo kế hoạch lập các đơn vị tác chiến chuyên biệt của ông Syrsky. Nơi đây liên tục nhận tân binh và chuyên đảm nhận các nhiệm vụ tấn công đầy rủi ro.
Ngày 23/6, trang tin Babel của Ukraine công bố các cáo buộc chi tiết về tình trạng ngược đãi cấp dưới trong Trung đoàn Skelia, đề cập tới ít nhất 25 trường hợp tân binh tử vong ngoài giao tranh. Trang này sau đó xác định thêm 7 trường hợp khác.
Đúng vào lúc các cuộc biểu tình diễn ra, lực lượng Nga đã bắt hai binh sĩ thuộc Trung đoàn Skelia trong một chiến dịch ở Kostiantynivka, ngay tại khu vực mà đơn vị vừa tuyên bố đã quét sạch đối phương.
Cùng ngày, một kênh Telegram ẩn danh của Ukraine đăng video có gắn logo Trung đoàn Skelia, trong đó ba người tự xưng là thành viên đơn vị, tay cầm cờ in hình ông Syrsky và ông Zelensky, tuyên bố đã quét sạch đối phương khỏi nhà văn hóa ở Kostiantynivka và kéo cờ Ukraine lên.
Video sau đó đã bị gỡ khỏi kênh Telegram nhưng vẫn xuất hiện trên nhiều nền tảng khác.
Những thông tin trái ngược này càng làm gia tăng áp lực chỉ trích nhắm vào khả năng lãnh đạo của tổng tư lệnh Syrsky, đồng thời khiến làn sóng đòi sa thải ông ngày một dâng cao.
Đến ngày biểu tình thứ ba, những tiếng hô "Syrsky từ chức" vang lên dồn dập không kém gì lời kêu gọi phục chức cho ông Fedorov.
Biểu tình phản đối miễn nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov tại Kiev, Ukraine, ngày 16/7. Video: Pravda
Bước ngoặt của ông Zelensky
Văn phòng Tổng thống nhanh chóng nhận ra làn sóng phẫn nộ của công chúng bắt đầu xoay chiều. Cuộc biểu tình gần nhất phản đối việc miễn nhiệm ông Fedorov và yêu cầu cách chức ông Syrsky diễn ra tại Kiev hôm 20/7. Hàng trăm người đổ về thủ đô Ukraine, trong khi nhiều cuộc tuần hành với quy mô nhỏ hơn cũng diễn ra tại các thành phố khác trên khắp đất nước.
Sau đó, các nhà tổ chức tuyên bố dừng biểu tình ba ngày, yêu cầu Tổng thống Zelensky đến ngày 24/7 phải đáp ứng hai yêu cầu cốt lõi của họ là phục chức Bộ trưởng Quốc phòng cho ông Fedorov và bãi nhiệm tổng tư lệnh Syrsky.
Ngay trước thời điểm phong trào biểu tình diễn ra, Tổng thống Zelensky đã nói riêng với các nghị sĩ thuộc đảng của mình rằng trong kịch bản lý tưởng nhất, ông sẽ thay cả Fedorov lẫn Syrsky.
Khi làn sóng chỉ trích tổng tư lệnh Syrsky không ngừng dâng cao, Tổng thống bắt đầu tích cực tìm kiếm người thay thế. Một quan chức Ukraine am hiểu vấn đề cho biết vài ngày qua, ông Zelensky đã gặp nhiều ứng viên tiềm năng cho vị trí này.
Đến ngày 21/7, ông Zelensky thông báo cách chức tướng Syrsky nhằm xoa dịu làn sóng phẫn nộ của công chúng. Các quan chức trong Văn phòng Tổng thống Ukraine kỳ vọng rằng việc thay thế ông Syrsky sẽ làm vừa lòng người biểu tình, qua đó ngăn họ tiếp tục xuống đường.
Nhưng "nồi áp suất chính trị" ở Kiev chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, khi Tổng thống Zelensky dường như không có ý định phục chức cho Fedorov, dù vẫn duy trì liên lạc trực tiếp với cựu Bộ trưởng Quốc phòng. Nhận thấy mức độ uy tín của Fedorov với công chúng, Tổng thống đã đề nghị ông đảm nhận một vị trí cấp cao khác trong chính quyền.
Ông Zelensky đề xuất để ông Fedorov phụ trách mảng hiện đại hóa quân đội với vai trò Cố vấn Tổng thống hoặc Phó thủ tướng. Điều này phản ánh niềm tin của Tổng thống rằng ông Fedorov vẫn có thể tiếp tục nhiều cải cách đã khởi xướng mà không cần trở lại Bộ Quốc phòng.
Tuy nhiên, đối với Fedorov, lời đề nghị đó chưa bao giờ là điều ông có thể chấp nhận.
Theo các nguồn thạo tin, cựu bộ trưởng đã nói với Tổng thống rằng ông chỉ trở lại chính quyền trên cương vị Bộ trưởng Quốc phòng. Ông tin rằng những cải cách mình đã khởi xướng 6 tháng trước chỉ có thể được hoàn tất nếu ông giữ đúng vị trí này.
Ông Fedorov từng nêu rõ rằng nhiệm kỳ bộ trưởng quốc phòng của ông xoay quanh ba ưu tiên chính, gồm cải cách công tác tuyển quân, đổi mới hoạt động mua sắm quốc phòng và tăng cường khả năng cung cấp UAV cho quân đội.
Nhưng Văn phòng Tổng thống Ukraine không cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào về việc họ sẽ đổi ý.
Các quan chức thân cận với ông Zelensky cho rằng áp lực phần lớn đã chuyển sang Syrsky, giúp giảm bớt tổn thất về mặt chính trị. Họ cũng hy vọng rằng khi sức ép dư luận lắng xuống, ông Fedorov sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc cân nhắc lại vị trí mà Tổng thống từng đề nghị.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (trái) và cựu bộ trưởng quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov. Ảnh: Kyiv Independent
Song phía ông Fedorov lại nhìn nhận tình hình theo hướng khác. Họ tin rằng nếu Fedorov không được phục chức, các cuộc biểu tình sau ngày 24/7 có thể buộc ông Zelensky phải đổi ý một lần nữa.
"Có vẻ họ đang tính cách chức tổng tư lệnh chỉ để xoa dịu các cuộc biểu tình", một nguồn tin giấu tên am hiểu sự việc nói. "Nhưng những người xuống đường lại đang chờ một lời giải thích rõ ràng cho tất cả những quyết định này".
Kyiv Independent dẫn lời các nguồn thạo tin cho biết cả Văn phòng Tổng thống lẫn ông Fedorov đều đang giữ vững lập trường cứng rắn, tạo nên một cuộc đối đầu cân não trong nội bộ chính quyền Ukraine.
Tất cả sẽ phải chờ đến ngày 24/7, thời điểm cho thấy rõ liệu chỉ thay thế ông Syrsky có đủ xoa dịu người biểu tình không, hay phải đưa ông Fedorov trở lại mới đủ khiến họ từ bỏ ý định xuống đường.
Ông Fedorov từng tuyên bố sẽ không chấp nhận bất kỳ vị trí nào khác ngoài ghế Bộ trưởng Quốc phòng, song chưa phản hồi đề xuất mới nhất từ Tổng thống Zelensky. "Họ sẽ tiếp tục thảo luận về vấn đề này", một nguồn tin cho hay.
Kết quả của cuộc thảo luận không chỉ định hình tương lai hàng ngũ lãnh đạo quân đội Ukraine mà còn quyết định liệu làn sóng biểu tình có bùng phát trở lại hay không.
Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, Kyiv Independent)
