Quốc Thắng, 30 tuổi, có thể ngồi quán cà phê nhiều giờ đồng hồ, không nói chuyện với ai, không làm việc, tận dụng từng phút để nghỉ ngơi theo cách anh vẫn nghĩ.
Nhưng ngón tay cái của Thắng, một trình dược viên ở TP HCM, chưa nghỉ một giây. Nó vuốt lên liên tục và vô thức những video ngắn trên nền tảng TikTok, Facebook, từ lúc anh bước vào quán cho đến lúc ra về.
"Nhiều lúc tâm trạng không vui, mình càng lướt như một phản xạ", Thắng chia sẻ, mô tả cảm giác bản thân bị cuốn đi giống như một người rơi vào trạng thái mơ hồ, u mê. "Càng xem càng thấy mệt mỏi, đầu óc trống rỗng, nhưng cứ cất điện thoại đi được 5 phút là tay lại tự động tìm đến nó".
Với nhiều người, cơn nghiện này len lỏi vào cả không gian riêng tư nhất và tàn phá giấc ngủ của họ. Sang, 28 tuổi, chuyên viên truyền thông, từng có thói quen tự thưởng cho mình 15-20 phút lướt điện thoại trước khi đi ngủ để giải tỏa áp lực sau ngày làm việc dài. Nhưng ranh giới của sự tự chủ nhanh chóng bị xóa nhòa khi anh liên tục bị cuốn vào những video "drama" và bóc phốt giật gân.
"Ban đầu chỉ định xem vài clip, nhưng khi giật mình nhìn lên đồng hồ thì đã 2-3 giờ sáng", Sang kể. Đêm nào lướt điện thoại là đêm đó chàng trai mất ngủ, đầu óc căng thẳng vì suy nghĩ về những nội dung vô bổ vừa xem. Ngày hôm sau của Sang bắt đầu bằng sự mệt mỏi, nhớ trước quên sau và một cơ thể uể oải, thiếu sức sống.
Một người dùng đang xem video ngắn trên TikTok. Ảnh: Lưu Quý
Năng lực tư duy hệ thống và khả năng sáng tạo của một người làm nội dung chuyên nghiệp ở Sang bị đóng băng hoàn toàn. Nam thanh niên không thể kết nối các ý tưởng lớn cho chiến dịch, tư duy bị phân mảnh thành những mẩu thông tin vụn vặt và trở nên dễ kích động với đồng nghiệp.
Hội chứng "thối não" hay sự mụ mị đầu óc sau khi xem video ngắn liên tục không còn là một khái niệm tự trào mà đã trở thành vấn đề sức khỏe tâm thần thực tế trên diện rộng. Theo báo cáo của DataReportal, tính đến đầu năm 2024, Việt Nam có khoảng 67,72 triệu người dùng TikTok từ 18 tuổi trở lên, đưa đất nước trở thành một trong những quốc gia có lượng người dùng nền tảng này cao hàng đầu khu vực Đông Nam Á.
Nghiên cứu từ Viện Phát triển Con người Max Planck chỉ ra rằng sự gia tăng nhanh chóng về lượng nội dung số đang làm suy giảm nghiêm trọng thời gian duy trì sự chú ý của con người, thôi thúc họ liên tục chuyển sang các kích thích mới mẻ hơn. Sự bùng nổ này được thúc đẩy bởi sự cạnh tranh khốc liệt giữa các nền tảng khi Meta ghi nhận tính năng Reels chiếm hơn 20% thời gian của người dùng trên Instagram, trong khi YouTube Shorts đạt tới hàng chục tỷ lượt xem mỗi ngày.
Sự kiệt quệ nhận thức này bắt nguồn từ cơ chế phân phối nội dung được thiết kế tinh vi. Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, lý giải rằng hiện tượng mệt mỏi nhận thức xảy ra khi hệ thần kinh bị quá tải do phải xử lý lượng thông tin dồn dập và chuyển đổi liên tục giữa hàng trăm nội dung khác nhau. Điều này gây suy giảm tạm thời khả năng kiểm soát điều hành ở vùng vỏ não trước trán, nơi chịu trách nhiệm lập kế hoạch và kiềm chế xung động.
Thuật toán đề xuất dựa trên hệ thống trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ của các nền tảng hoạt động như một máy đánh bạc kỹ thuật số, phân phối phần thưởng biến thiên để người dùng không thể đoán trước video tiếp theo. Cơ chế này tạo ra dòng dopamine ăn liền khổng lồ, khác biệt hoàn toàn với lượng dopamine lành mạnh có được từ sự kiên trì hoàn thành các mục tiêu dài hạn.
Hệ quả lâu dài của việc nghiện video ngắn là sự suy giảm khả năng tư duy sâu và tính kiên nhẫn. Dựa trên nguyên lý dẻo thần kinh, khi não bộ bị rèn luyện để chỉ phản hồi trước các kích thích kéo dài từ 15 đến 30 giây, các hoạt động đòi hỏi sự tập trung dài hạn như đọc sách hay viết báo cáo sẽ trở nên vô cùng chật vật.
"Người dùng dần hình thành sự kiên nhẫn thấp, suy giảm kỹ năng giao tiếp và mất đi khả năng trì hoãn phần thưởng. Việc tương tác chủ yếu qua màn hình làm giảm cơ hội rèn luyện việc lắng nghe sâu cũng như đọc các tín hiệu phi ngôn ngữ trong cuộc sống thực tế", ông Thiện nhận định.
Ngoài ra, ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại dùng trước khi ngủ ức chế trực tiếp quá trình tiết melatonin, đẩy lùi giấc ngủ REM, giai đoạn não bộ củng cố ký ức và xử lý cảm xúc, khiến người dùng thức dậy trong trạng thái mệt mỏi dù đã ngủ đủ giờ, một vòng luẩn quẩn mà nhiều người lầm tưởng là do stress công việc.
Mặt khác, trạng thái cảnh giác liên tục khi lướt màn hình kích hoạt tuyến thượng thận tiết cortisol, hormone stress. Nồng độ cortisol tăng mạn tính theo thời gian sẽ làm suy yếu hệ miễn dịch, tăng nguy cơ viêm mạn tính và rối loạn lo âu, trầm cảm.
Dù rất khó để từ bỏ hoàn toàn điện thoại thông minh trong xã hội hiện đại nhưng não bộ có thể hồi phục. Ảnh: CNBC
Đối mặt với "cơn bão" thông tin ngắt quãng này, một bộ phận người trẻ đang tự tìm cách "tự vệ" để giành lại quyền kiểm soát tâm trí. Sau nhiều lần tải lên rồi lại xóa ứng dụng, Thắng quyết định thực hiện cuộc thanh lọc triệt để.
Anh tái cấu trúc lại thói quen hằng ngày bằng cách chuyển sang các hoạt động thể chất ngoài trời. Thay vì tìm kiếm dopamine tức thời từ màn hình, chàng trai chọn tham gia các môn thể thao dùng vợt như cầu lông và pickleball để kích thích cơ thể tự tiết dopamine tự nhiên, giúp tăng sự nhạy bén cho hệ thần kinh. Cuối tuần, anh tìm đến các cung đường trekking, thực hiện liệu pháp "tắm rừng" để cơ thể được thải độc dưới ánh sáng tự nhiên.
"Thói quen hàng ngày sẽ tạo nên cuộc sống của bạn", Thắng đúc kết sau hành trình cai nghiện công nghệ. "Đừng để bản thân già đi trong sự nuối tiếc vì đã dâng hiến những năm tháng sung sức nhất cho những cú vuốt màn hình vô định".
Trong khi đó, các chuyên gia tâm lý khuyên người dùng nên quan sát mức độ suy giảm chức năng sống thực tế, như việc xem lâu hơn dự kiến, bồn chồn khi rời điện thoại, trì hoãn công việc hoặc để công nghệ ảnh hưởng đến giấc ngủ.
"Tin tốt là não bộ có khả năng thích nghi và phục hồi rất cao thông qua các phương pháp thải độc kỹ thuật số thực tế", thạc sĩ Thiện nói. Ông khuyên thay vì cai nghiện cực đoan, người dùng có thể chủ động tắt các thông báo không cần thiết, đặt giới hạn thời gian ứng dụng và tạo ra các khoảng thời gian không màn hình trước khi đi ngủ.
Việc tái huấn luyện năng lực chú ý bằng cách đọc sách giấy, viết tay, tập thể dục hoặc chấp nhận những khoảng trống nhàm chán trong ngày sẽ giúp não bộ phục hồi và tái tạo năng lượng.
Mỹ Ý
