53 năm đi tìm chồng - cha là liệt sĩ giữa đại ngàn Cù Bai

Giữa cái nắng gắt cuối tháng 6-2026, ông Trần Ngọc Thắng (58 tuổi, trú phường Hội Phú, Gia Lai) lần thứ 3 trở lại trọng điểm đánh phá Cù Bai (xã Hướng Lập, Quảng Trị), là chiến trường xưa nơi cha ông từng chiến đấu và hy sinh.

Tấm sơ đồ mộ chí được gìn giữ hơn nửa thế kỷ

Hành trang lần này của ông Thắng vẫn là tấm sơ đồ mộ chí vẽ tay năm 1969 và một quyết tâm bền bỉ, không nao núng tìm về người cha liệt sĩ. Lần trở lại này cùng đi có những người lính quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337.

Đoàn người men theo những con dốc phủ kín cỏ tranh rồi lại chìm vào tán rừng nguyên sinh âm u. Có đoạn, lối đi chỉ rộng vừa một bàn chân, một bên là vách đá dựng đứng, bên còn lại là vực sâu phủ đầy dây leo. Những thân cây cổ thụ trở thành điểm tựa để từng người bám vào leo lên, rồi lại trượt xuống lớp lá mục dày đặc.

Có lúc cả đoàn phải lội qua những khe suối cạn, len giữa những khối đá lởm chởm, vượt qua những triền núi từng là tọa độ bom đạn ác liệt. Vắt rừng bám đầy ống quần, mồ hôi thấm đẫm lưng áo, nhưng không ai chùn bước.

Buổi trưa, cả đoàn nghỉ chân bên cột mốc 580 trên tuyến biên giới Việt Nam - Lào. Chỉ ít phút sau, họ lại tiếp tục lần theo những dấu vết mờ nhạt của tuyến đường thồ năm xưa, tìm lại dấu tích con đường 20-7, tìm vị trí đường cáp, tìm "khúc cua cùi chỏ" được ghi trên tấm sơ đồ mộ chí vẽ tay nhàu nát, cũ mèm theo thời gian.

Ông Trần Ngọc Thắng đi tìm người cha mà cả cuộc đời mình chỉ có chút ít ký ức qua lời kể của mẹ.

Cha ông hy sinh ngày 29-3-1969 tại mặt trận Quảng Trị, khi ông mới tròn 5 tháng tuổi. Trước đó hai tháng, người cha chỉ kịp về thăm vợ và đứa con út vừa chào đời rồi trở lại chiến trường.

"Tôi chỉ được nghe mẹ kể. Bố mới vào chiến trường thời gian rất ngắn thì hy sinh. Ông công tác tại Bộ Tư lệnh Công binh ở Hà Nội trước khi vào chiến trường", ông Thắng nghẹn giọng.

Hành trang quý giá nhất của ông Thắng trong chuyến đi là tấm sơ đồ mộ chí đã ngả màu theo thời gian.

Trên tờ giấy cũ là nét vẽ giản dị về sáu ngôi mộ nằm cạnh nhau, bên một khúc cua tay áo với chú dẫn "đường thồ". Mộ bố ông nằm đầu tiên. Sơ đồ cũng vẽ thêm tuyến "đường cáp", "đường 20-7", khoảng cách ước tính và dòng chữ "Nghĩa trang liệt sĩ Phân trạm 164".

Theo chú giải, đường 20-7 là con đường vận tải bằng xe cơ giới, rộng từ 3-5m; đường thồ là đường vận chuyển bằng xe đạp, từ 1-2m; còn đường cáp là tuyến cáp kết nối đường 20-7 với suối Cù Bai ở bên dưới. Đây là mạng lưới vận chuyển liên kết với nhau để đưa vũ khí, hàng hóa… vào Nam. Do đây là trọng điểm vận chuyển ở Đông Trường Sơn nên cũng là túi bom của kẻ địch.

Đây đồng thời là kỷ vật mẹ ông mang về từ chuyến đi cách đây hơn 53 năm. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết đầu năm 1973, người phụ nữ một mình nuôi 5 con nhỏ đã gửi các con ở quê rồi lặn lội vào chiến trường cũ.

Từ Hà Nội đến cầu Hiền Lương (Quảng Trị), bà xin đi nhờ xe chở gạo sang Lào rồi xuống tại một ngã ba đường. Bà đến một đơn vị bộ đội gần đó và được 3 chiến sĩ đưa bà đến đúng khu vực có sáu ngôi mộ như trên sơ đồ.

"Theo lời kể của mẹ, một người giao liên hằng ngày đi qua khu vực này đã chỉ khu vực mộ cho bà. Tuy nhiên, một quả bom lớn phát nổ đã hất tung đất đá, san phẳng khu mộ làm mất dấu, trong khi xung quanh vẫn còn nhiều bom bi chưa nổ nên mẹ tôi không cho người ta đào mà đi về, mang theo nỗi day dứt suốt phần đời còn lại", ông Thắng thốt lên.

Những người lính chưa bao giờ từ bỏ

Sau chuyến đi không thành công của người mẹ năm 1973, ông Thắng 2 lần trở lại Cù Bai vào năm 2010. Một người dân bản dẫn ông đi ngược suối Cù Bai, tìm về phía biên giới Việt Nam - Lào để tìm đường thồ nhưng không thành.

Phải đến chuyến đi cuối tháng 6 vừa qua, nhiều mảnh ghép mới mới dần hiện ra.

Đội quy tập đã xác định được tuyến đường 20-7, nhận diện thêm một số đoạn đường thồ cũ, đối chiếu với sơ đồ mộ chí và lời kể của người dân địa phương.

Dù vị trí đường cáp - dấu mốc quan trọng nhất - vẫn chưa được xác định, nhưng với ông Thắng, đó vẫn là một bước tiến sau nhiều năm bế tắc.

"Trước đây chúng tôi chỉ đi theo suối. Lần này đã tìm được đường 20-7, tìm được đường thồ. Tôi vẫn hy vọng sẽ còn thêm những manh mối để tìm được bố và đồng đội", ông nói.

Đồng hành với gia đình ông Thắng là Đội quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337.

Thiếu tá Lương Văn Công - Đội phó Đội quy tập - cho biết nguồn thông tin hiện nay chủ yếu dựa vào cựu chiến binh, người dân bản địa và những dấu tích còn sót lại trong rừng.

Trong chuyến đi lần này, địa hình thay đổi, đường thồ bị rừng già che phủ, nhiều điểm cao bị sạt lở, đường cáp năm xưa gần như biến mất. Thế nhưng, những người lính quy tập vẫn bền bỉ bám rừng.

"Anh em rất mong các cựu chiến binh từng chiến đấu ở Hướng Lập tiếp tục cung cấp thông tin để việc xác định vị trí được chính xác hơn, giúp công tác tìm kiếm đạt hiệu quả", Thiếu tá Công chia sẻ.

Chờ một ngày được đoàn tụ

Giống như rất nhiều gia đình liệt sĩ khác trên khắp cả nước, ông Trần Ngọc Thắng xem Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là niềm hy vọng lớn lao.

"Tôi đại diện cho thân nhân liệt sĩ rất mong các cơ quan chức năng tiếp tục chỉ đạo, tìm kiếm được nhiều nhất, nhanh nhất để đáp ứng mong mỏi của các gia đình.

Bố tôi và biết bao đồng đội vẫn còn nằm lại giữa đại ngàn. Chúng tôi chỉ mong một ngày được đón các ông trở về quê nhà".

Con đường xuyên rừng ở Cù Bai hôm nay vẫn dốc cao, vẫn đầy đá lở và dây leo chằng chịt. Với ông Thắng và những người lính Đoàn 337, đây là hành trình đi ngược thời gian, nối lại những ký ức chiến tranh còn dang dở, để đưa những người đã ngã xuống trở về trong vòng tay của gia đình và đất mẹ.