Chị Năm Khùng đi về rừng thẳm tìm hài cốt liệt sĩ: Chị không phải vị thánh, là một người thường

Phim Chị Năm Khùng chiếu trong chương trình Những ngày phim tài liệu kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27-7, do Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương tổ chức, diễn ra từ ngày 24 đến 27-7 tại Hà Nội.

Kể từ ngày ra mắt tới nay đã 26 năm, thông điệp nhân văn, nghĩa tình mà bộ phim để lại vẫn vẹn nguyên giá trị. Nhất là trong bối cảnh cả nước đang tập trung thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên cả nước.

Chị Năm Khùng, người đàn bà kỳ lạ dưới tán rừng bí ẩn

Phim Chị Năm Khùng (đạo diễn Lại Văn Sinh) có thời lượng chỉ 20 phút nhưng gói lại một cách cảm động hành trình đi tìm hài cốt liệt sĩ của Anh hùng Lao động Đặng Thị Kim Hồng (còn được gọi là chị Năm Hồng, chị Năm Khùng).

Sinh năm 1949 trong một gia đình cách mạng, năm 16 tuổi bà Hồng đã phụ mổ trong Bệnh viện Liên cơ thuộc Trung ương Cục miền Nam. Trong một lần máy bay Mỹ ném bom, hầm sập, bà bị trật đốt sống cổ; do vết thương tái phát nhiều lần, dẫn đến liệt hai chân hai tay.

Sau ngày giải phóng, bà Hồng về lại TP.HCM nhưng phố xá ồn ào không quen, chân tay lại bị liệt, bà quyết định về lại chiến khu xưa sống, âm thầm luyện tập và chiến thắng bệnh tật.

Bà Kim Hồng cũng không hiểu sao mình có thể sống sót trong trận bom ấy. "Sau khi hồi phục, tôi nghĩ các chiến sĩ đã phù hộ nên càng quyết tâm đi tìm hài cốt đồng đội. Ngày nào còn sống, tôi vẫn sẽ đi tìm đồng đội của mình", bà nói. 

Bên những hố bom xưa, cây cối đã xanh trở lại. Thả bàn tay giữa đám nấm mối, lại se lòng nhớ những người bạn một thuở rủ nhau đi hái rau rừng nay còn nằm vùi đâu đó. Không có gì là lãng quên cả. Bà Năm Khùng lần tìm đồng đội theo trí nhớ và bằng cả linh giác của một người trong cuộc.

Người đời gọi bà là chị/bà Năm "khùng", nhưng bà chẳng giận. Bà kể mỗi lần hài cốt hiện ra, bên tai lại vọng về tiếng thì thào trăng trối của anh lính trẻ muốn được về bên mẹ. Từng cận kề cái chết, bà hiểu tâm nguyện thiêng liêng đó nên tự nguyện làm "công quả" theo tiếng gọi con tim.

Từ khắp nơi, người ta gửi sơ đồ nhờ tìm kiếm thân nhân, "chị Năm Khùng" chẳng từ chối một ai nếu là gia đình liệt sĩ. 

Có lần bà và những cộng sự tìm được những ngôi mộ tập thể, có hàng chục bộ hài cốt trong một ngày. Cứ lặng lẽ ngày nối ngày, năm nối năm, bà đã mang về hàng trăm bộ hài cốt của đồng đội. Trong một lần đi tìm ấy, bà sang tận Campuchia, vô tình tìm thấy mộ cha, nguyên là cán bộ của Trung ương Cục miền Nam.

Xem phim, khán giả "sững người" khi trong nhà bà có khi cất hàng trăm bộ hài cốt. Ngoài những người đã xác định được danh tính, còn nhiều bộ hài cốt vô danh, bà giao cho nghĩa trang hoặc chôn trên đất nhà mình bởi như lời bà nói "đất nhà tôi rộng lắm".

Không chỉ đất mà cả tấm lòng bà cũng rộng. Ngoài vườn trong nhà đều có bàn thờ chiến sĩ. Kỷ niệm và quá khứ vĩnh viễn là một phần cuộc đời bà. Lúc nào cũng ở đó nhưng nhức.

"Chị không phải là vị thánh mà là một người phụ nữ bình thường"

Đạo diễn Lại Văn Sinh chia sẻ với Báo điện tử Tuổi Trẻ, trong chiến thắng vĩ đại của dân tộc, bên cạnh chiến công có những mất mát không nhỏ. Còn vô số tấm gương hy sinh thầm lặng mà văn học nghệ thuật dù có cố gắng bao nhiêu cũng không thể phản ánh hết được. Đó là lý do bộ phim này ra mắt 26 năm, mỗi khi xem vẫn không thôi xúc động.

Phim kể về một nhân vật chính là chị Năm Khùng nhưng thực ra muốn nói đến cả một thế hệ đã cống hiến để mang lại cuộc sống tự do ngày hôm nay.

Phim ra mắt năm 2000, Hội Nhà báo Việt Nam đã tổ chức một buổi chiếu đặc biệt dành cho toàn khách nước ngoài ở Lý Thái Tổ (Hà Nội).

"Sau buổi chiếu và giao lưu khán giả với ê kíp, có một khán giả người da màu to lớn nói với tôi rằng đứng trước nhân vật trong bộ phim của ông, tôi cảm thấy mình nhỏ bé quá", đạo diễn Lại Văn Sinh nhớ lại.

Theo ông, công việc làm phim không có gì đáng để kể nhưng chính "chị Năm Khùng đã khiến bạn bè quốc tế hiểu hơn về đất nước và con người Việt Nam, hiểu về người phụ nữ Việt Nam, hiểu về cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc Việt Nam".

Nhà quay phim Vương Khánh Luông kể thêm, ông từng quay không ít phim nhưng Chị Năm Khùng là một trong những kỷ niệm khiến ông nhớ mãi. Nhớ mãi căn nhà nhỏ, lọt thỏm trong rừng, nhưng có bàn thờ các liệt sĩ. Ra đón là một người đàn bà nhỏ bé, tháo vát, rất Việt Nam, nhưng khiến những nhà làm phim không thể nào quên.

Trong khoảng một tuần quay phim này, mọi thứ diễn ra rất suôn sẻ. Trời nắng rất đẹp. Lúc chuẩn bị đóng máy, trời mới mưa. Đó cũng là cảnh mưa duy nhất trong bộ phim này. "Có lẽ chúng tôi được các liệt sĩ ủng hộ", ông nói vui.

Ông Luông chia sẻ, bà Năm Hồng lẳng lặng, thoắt ẩn thoắt hiện trong rừng. Suốt ngày trong rừng đi chỗ này chỗ nọ, cảm giác bà như một người thoát tục.

"Thế nhưng ê kíp không xây dựng nhân vật theo hướng đó bởi chị ấy không phải là một vị thánh, mà là một người phụ nữ Việt Nam bình thường, có thật, đang hiện diện giữa đời này. Thế nên đoàn phim đã chọn quay những thước phim chân thực nhất về chị", ông nhớ lại.

Sau này, trong một lần vào Huế làm phim, vô tình nhà quay phim Vương Khánh Luông cùng cộng sự gặp một khán giả đặc biệt. Khi biết các ông đến từ Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, người này hỏi thăm đạo diễn Lại Văn Sinh và nói về phim Chị Năm Khùng.

"Sau giải phóng, gia đình chị ấy vẫn còn chia hai nửa, một nửa ở chế độ cũ, một nửa ở phía cách mạng. Nhưng khi cùng ngồi xem bộ phim này, mọi vướng mắc mới được giải tỏa", câu chuyện đó khiến ông Luông nhớ mãi.

Sau bộ phim, đạo diễn Lại Văn Sinh không ít lần gặp bà Năm Hồng. Khi ông vào Nam chơi, khi bà ra Bắc chơi hoặc có việc. Song khoảng 10 năm trở lại, cả hai không có điều kiện gặp lại nhau. Hiện bà Năm Hồng đã lớn tuổi, lại là thương binh nặng, nên sức khỏe của bà hiện tại có phần suy giảm và yếu đi nhiều.