Từ những lô gạo đầu tiên sang Philippines hơn một thập kỷ trước, doanh nghiệp Việt nay không chỉ bán hàng vào ASEAN mà còn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của khu vực.
Nhớ lại giai đoạn trước năm 2015, ông Nguyễn Việt Anh, Tổng giám đốc Công ty TNHH Lương thực Phương Đông (ORICO), cho biết những lô hàng đầu tiên của doanh nghiệp sang Philippines chỉ vài nghìn tấn. Khi đó, thị trường gạo tại quốc gia này là cuộc cạnh tranh tương đối cân bằng giữa Việt Nam và Thái Lan, với thị phần gần như chia đều.
Một thập kỷ sau, ORICO đã vươn lên nhóm 4 doanh nghiệp xuất khẩu gạo lớn nhất sang Philippines với sản lượng khoảng 350.000 tấn trong năm 2025. Cùng với sự phát triển của doanh nghiệp, gạo Việt cũng vượt Thái Lan để chiếm gần 85% lượng gạo nhập khẩu của quốc gia này.
"Hiện nay, gạo Việt đã chiếm ưu thế áp đảo", ông Việt Anh nói.
Thu hoạch lúa ở miền Tây. Ảnh: Thủy Tiên
Theo ông, thành công của gạo Việt đến từ quá trình lai tạo giống trong nước, giúp sản phẩm ngày càng phù hợp với nhu cầu thị trường. Bên cạnh đó, khoảng cách địa lý gần giúp thời gian giao hàng sang Philippines chỉ từ 7-12 ngày, tạo lợi thế đáng kể về logistics và vòng quay vốn.
Câu chuyện của ORICO phản ánh bức tranh rộng lớn hơn trong quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và ASEAN. Theo số liệu của Cục Hải quan, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và ASEAN đã tăng từ 41,5 tỷ USD năm 2016 lên gần 91 tỷ USD vào năm 2025. So với thời điểm Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995, quy mô thương mại hiện nay đã tăng khoảng 28 lần so với mức 3,26 tỷ USD ban đầu.
Theo TS Nguyễn Quốc Việt - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR), vị thế kinh tế của Việt Nam trong ASEAN đã cải thiện đáng kể trong một thập kỷ qua. Từ vị trí đứng sau nhóm ASEAN-6, Việt Nam hiện đã vươn lên nhóm cận ASEAN-4 và có thể so sánh với Singapore, Malaysia hay Indonesia.
Theo ông, kết quả này đến từ việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại và đầu tư trong ASEAN. Nếu như giai đoạn đầu hội nhập, Việt Nam chủ yếu tận dụng thị trường để thúc đẩy xuất khẩu, hiện nay mục tiêu đã mở rộng sang thu hút đầu tư, tham gia các chuỗi sản xuất khu vực và từng bước trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới cung ứng ASEAN.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Philippines Ferdinand Romualdez Marcos Jr. chụp ảnh chung trước hội đàm. Ảnh: TTXVN
Sự chuyển dịch này được phản ánh rõ qua những kết quả hợp tác đạt được trong chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Singapore, Thái Lan và Philippines vừa qua.
Việt Nam và Singapore vừa ký Tuyên bố chung về tăng cường khả năng chống chịu chuỗi cung ứng cùng nhiều văn kiện hợp tác về thương mại, đầu tư và logistics. Tại Thái Lan, Vietjet Air và Cơ quan Hành lang Kinh tế phía Đông (EECO) ký biên bản ghi nhớ phát triển trung tâm bảo trì, sửa chữa và vận hành tàu bay, góp phần tăng cường kết nối logistics khu vực. Tại Philippines, hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Tăng cường và đặt mục tiêu sớm đưa kim ngạch thương mại song phương lên 10 tỷ USD. Hai bên cũng nhất trí mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế xanh, nông nghiệp công nghệ cao và năng lượng tái tạo. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. khẳng định Việt Nam là đối tác quan trọng của Philippines trong cung ứng gạo và phân bón, góp phần bảo đảm an ninh lương thực cho quốc gia này.
Nếu như thương mại vẫn là nền tảng của hợp tác kinh tế nội khối, đầu tư và phát triển hạ tầng sản xuất đang trở thành động lực tăng trưởng mới của ASEAN.
Xu hướng này được thể hiện rõ qua mô hình Khu công nghiệp Việt Nam - Singapore (VSIP), một trong những biểu tượng thành công nhất của hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Singapore trong gần ba thập kỷ qua.
Trong chuyến thăm vừa rồi, Tổng Bí thư Tô Lâm và Thủ tướng Singapore Lawrence Wong đã chứng kiến lễ trao giấy chứng nhận đầu tư cho 5 dự án VSIP mới tại Huế, Nghệ An, Ninh Bình, Hải Phòng và TP HCM. Theo thông tin được công bố tại hội đàm, hệ thống VSIP dự kiến mở rộng lên 30 khu công nghiệp vào năm 2026, đúng dịp kỷ niệm 30 năm hiện diện tại Việt Nam.
Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có 20 dự án VSIP với tổng vốn đầu tư khoảng 23,4 tỷ USD. Theo Báo cáo Đầu tư ASEAN, tính lũy kế đến hết năm 2024, các nước ASEAN đã đầu tư gần 113 tỷ USD vào Việt Nam, trong đó Singapore là nhà đầu tư lớn nhất trong khối.
Theo TS Nguyễn Quốc Việt, VSIP không chỉ là các khu công nghiệp đơn thuần mà còn góp phần thiết lập những chuẩn mực mới về hạ tầng, quản trị và môi trường đầu tư. Các khu công nghiệp này đi đến đâu đều tạo hiệu ứng lan tỏa về chất lượng hạ tầng, thu hút các nhà đầu tư tiên phong và thúc đẩy hình thành hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ.
Đồng thời, VSIP cũng là mô hình đi đầu trong quá trình chuyển đổi xanh với việc sử dụng năng lượng tái tạo, áp dụng các nguyên tắc kinh tế tuần hoàn và thu hút nhiều tập đoàn đa quốc gia cùng các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo TS Việt, dư địa hợp tác giữa Việt Nam và ASEAN vẫn còn rất lớn trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh và năng lượng sạch. Đây có thể trở thành những động lực tăng trưởng mới của khu vực trong giai đoạn tới.
Tuy nhiên, cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng ASEAN không đồng nghĩa con đường hội nhập trở nên dễ dàng hơn.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, ASEAN vẫn là một trong những thị trường xuất khẩu nông sản quan trọng của Việt Nam. Tuy nhiên, lợi thế thuế quan ngày càng thu hẹp khi các nước siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, chứng nhận Halal (chứng nhận sản phẩm phù hợp quy định Hồi giáo) và các quy định kỹ thuật đối với hàng nhập khẩu.
Có mặt tại Hội chợ Quốc tế Thaifex 2026 tại Thái Lan tuần qua, bà Hồ Thị Loan, CEO Công ty TNHH Vàng Ban Mê, cho biết doanh nghiệp đang tìm kiếm cơ hội mở rộng thị trường sau khi đã xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc và Malaysia.
Người dân mua hàng tại siêu thị Go ở TP HCM. Ảnh: Thanh Tùng
Tuy nhiên, logistics vẫn là một trong những trở ngại lớn nhất. Sau sự cố 30 thùng hàng bị kẹt tại cửa khẩu do căng thẳng giữa Thái Lan và Campuchia năm ngoái, doanh nghiệp buộc phải chuyển sang vận chuyển bằng đường hàng không và giảm lượng hàng mang theo xuống còn 8 vali.
Ngoài chi phí vận chuyển, sự khác biệt về hồ sơ pháp lý, quy định nhập khẩu và các yêu cầu chứng nhận khiến nhiều doanh nghiệp phải thông qua trung gian, làm tăng đáng kể chi phí tiếp cận thị trường.
"ASEAN là thị trường gần nhưng không dễ tính. Muốn đi đường dài, doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào chất lượng, vùng nguyên liệu và chế biến sâu", ông Nguyên nói.
Đổi lại, theo ông Nguyên, khi đáp ứng được những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường, cơ hội của doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu hàng hóa mà còn tham gia sâu hơn vào các mạng lưới phân phối và chuỗi cung ứng đang hình thành trong khu vực.
Điều này thể hiện rõ qua Central Retail, một trong những nhà bán lẻ lớn nhất Việt Nam. Tập đoàn cho biết Việt Nam hiện đóng góp khoảng 20% doanh thu toàn hệ thống và tiếp tục là một trong những thị trường trọng điểm trong chiến lược phát triển dài hạn. Doanh nghiệp dự kiến đầu tư thêm 45-47 tỷ baht, tương đương khoảng 1,4 tỷ USD, để mở rộng hoạt động trong những năm tới.
Sự hiện diện ngày càng lớn của Central Retail gắn liền với mạng lưới cung ứng trong nước. Hiện hơn 90% sản phẩm tại các hệ thống bán lẻ của doanh nghiệp được thu mua từ hơn 2.000 nhà cung cấp trong nước, bao gồm doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ nông dân và các chủ thể OCOP. Mỗi đại siêu thị GO! đang cung cấp trung bình hơn 40.000 mặt hàng, đóng vai trò là một kênh phân phối hiệu quả cho sản phẩm nội địa.
Theo ông Olivier Langlet, Tổng giám đốc Central Retail Việt Nam, Việt Nam đang ngày càng củng cố vị thế là một trung tâm sản xuất quan trọng của khu vực. Điều này mở ra cơ hội để hàng hóa Việt Nam không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn tiếp cận mạng lưới phân phối rộng lớn của tập đoàn tại ASEAN.
Thi Hà - Phương Ánh
