Người xem nhận ra nghệ thuật chèo gần như ngay lập tức khi đứng trước tranh Nguyễn Linh, ở đó, một vùng ký ức mở ra.
Tôi xem tranh vẽ chèo từ khá sớm. Năm 1987, khi nhà giáo Văn Tâm, thầy tôi, cùng thầy Phan Kế Hoành gây dựng tờ phụ trương Văn học - Học văn. Bài viết của thầy trong số đầu tiên có tên là Hề chèo - một mảnh hồn dân tộc, họa sĩ Bùi Xuân Phái vẽ minh họa. Gần bốn mươi năm trôi qua, tôi không còn nhớ rõ nội dung bài viết ấy, chỉ còn nhớ tên bài báo và bức tranh minh họa.
Nhiều năm sau, đứng trước tranh Nguyễn Linh, tôi lại nhớ tới điều đó. Không phải vì tranh ông gợi một bài báo cũ hay một kỷ niệm. Điều gợi nhớ nằm ở chỗ khác.
Bức "Chèo", tranh sơn dầu của Nguyễn Linh.
Người xem nhận ra nghệ thuật chèo gần như ngay lập tức khi đứng trước tranh Nguyễn Linh. Một vùng ký ức mở ra, các nhân vật vẫn hát, diễn, xoay người và đưa tay trong những động tác quen thuộc của sân khấu dân gian, nhưng sân khấu gần như biến mất. Không còn đình làng, không còn đêm diễn, không còn đám đông khán giả và cũng không còn một nơi chốn nào đủ chắc để nâng đỡ họ. Chung quanh họ là những khoảng tím rộng mở, những khung hộp mỏng, những căn phòng dường như chỉ còn bộ khung, có chiều sâu nhưng không dẫn tới đâu, có tường vách nhưng không thật sự là nơi để con người an trú.
Những không gian ấy mới là điều quyết định bầu không khí của loạt tranh. Chúng gợi tới kiến trúc nhưng không làm công việc của kiến trúc. Chúng mở mắt người xem về phía xa rồi lại kéo trở về mặt phẳng. Đứng trước tranh, đôi khi người ta có cảm giác những hình ảnh chèo này rời khỏi ngôi nhà cũ của mình. Chúng không còn thuộc trọn vẹn về sân khấu, nhưng cũng chưa hoàn toàn tan vào thế giới thuần túy của hội họa. Toàn bộ loạt tranh dường như được dựng lên từ chính trạng thái lưng chừng ấy, vừa rực rỡ vừa trống vắng, vừa như một cuộc chia tay đã diễn ra, vừa như một cuộc gặp gỡ còn chưa bắt đầu.
Bức "Chèo Súy Vân", tranh sơn dầu của họa sĩ Nguyễn Linh.
Khi câu chuyện và sân khấu lùi xuống phía sau, cơ thể hiện ra. Một cánh tay mở rộng không còn được nhìn như động tác của một lớp diễn cụ thể mà trở thành một đường lực chạy ngang mặt tranh. Một thân người nghiêng về phía trước giữ nhịp cho toàn bộ bố cục. Những khuôn mặt được giản lược tới gần mặt nạ, đôi mắt chỉ còn vài nét cong, cái miệng vẫn mở nhưng tiếng hát đã đi đâu mất. Nguyễn Linh không mấy quan tâm tới tâm lý nhân vật. Điều ông giữ lại là phần ngôn ngữ mà sân khấu chèo mài giũa qua nhiều thế hệ.
Màu tím xuất hiện rất nhiều trong tranh Nguyễn Linh nhưng hiếm khi hoạt động như màu của một vật thể hay một cảnh trí cụ thể. Nó trải rộng phía sau nhân vật, len vào các khoảng trống, phủ lên những cấu trúc kiến trúc bỏ dở và giữ cho toàn bộ mặt tranh nằm trong cùng một bầu không khí. Có lúc nhìn lâu, người ta không còn biết nhân vật đang nổi lên từ nền màu hay chính nền màu đang dần nuốt lấy nhân vật. Hai thứ ấy quấn vào nhau đến mức ranh giới giữa chúng trở nên không còn thật sự quan trọng.
Cảm giác ấy càng rõ hơn khi nhìn vào đường nét. Những đường viền đen chạy quanh cơ thể không nhằm làm hình thể chắc hơn hay thật hơn. Chúng xuất hiện rồi dừng lại, đổi hướng hoặc đứt giữa chừng. Có khuôn mặt chỉ được giữ bằng vài nét cong. Có cánh tay như vừa nổi lên khỏi nền màu. Có những thân người mỏng đến mức chỉ cần thêm một lớp màu nữa là có thể tan trở lại vào mặt tranh.
Bởi vậy, các nhân vật trong tranh Nguyễn Linh hiếm khi xuất hiện như hình thể hoàn tất. Từ xa, họ hiện lên khá rõ. Lại gần, hình ảnh bắt đầu rạn ra thành những nét cọ, những mảng màu và những dấu hiệu riêng lẻ. Nguyễn Linh không dựng cơ thể bằng giải phẫu hay khối tích. Chỉ một chiếc mũ, một khuôn mặt nghiêng hay một cánh tay mở rộng đã đủ để nhân vật hiện ra. Phần còn lại được để cho mắt người xem hoàn tất.
Có một sự lệch đặc trưng trong tranh Nguyễn Linh. Tỷ lệ hiếm khi thật sự ổn định. Một khuôn mặt có thể lớn quá mức so với cơ thể. Một cánh tay có thể mang sức nặng thị giác hơn phần còn lại của nhân vật. Có lúc hình người gần như lấn át toàn bộ không gian chung quanh. Sự lệch xuất hiện giữa người và nền, giữa mặt phẳng và chiều sâu, giữa hình thể và màu sắc, khiến mắt người xem luôn phải điều chỉnh, luôn bị kéo từ vùng này sang vùng khác của bức tranh.
Nhưng đó không phải sự lệch ngẫu nhiên. Nó được giữ trong một thế cân bằng mong manh. Mặt tranh không bao giờ đổ vỡ, nhưng cũng không bao giờ hoàn toàn đứng yên. Mọi yếu tố đều như hơi nghiêng khỏi vị trí ổn định của mình một chút, vừa đủ để tạo ra nhịp chuyển động liên tục bên trong bức tranh.
Ở điểm này, người ta bắt đầu thấy tinh thần của nhân vật hề xuất hiện theo một cách khác. Trong chèo, hề là kẻ làm lệch trật tự. Hề bước vào giữa câu chuyện để bẻ nhịp, phá sự nghiêm trang và kéo sân khấu ra khỏi đường thẳng của lý lẽ thông thường. Nguyễn Linh dường như mang chính nguyên lý ấy vào hội họa. Ông không chỉ vẽ hề như một nhân vật mà để cho tinh thần của hề thấm vào cách tổ chức mặt tranh, vào tỷ lệ, bố cục và quan hệ giữa các hình thể.
Bởi vậy, điều còn lại trên mặt tranh không đơn thuần là hình ảnh của một nhân vật chèo. Nó là một nhịp điệu luôn được giữ ở trạng thái chênh vênh, vừa đủ để không đổ vỡ nhưng cũng không bao giờ đứng yên.
"Thầy mo", tranh sơn dầu của Nguyễn Linh.
Có lẽ cũng từ đó mà loạt tranh này vượt ra khỏi câu chuyện của riêng chèo. Nó chạm tới một câu hỏi rộng hơn của mỹ thuật Việt Nam hôm nay. Những năm qua, truyền thống không còn tồn tại như một thế giới sống nguyên vẹn. Nhưng nó cũng không biến mất. Nó tiếp tục hiện diện trong nhịp điệu, trong hình ảnh, trong những gì còn ở lại trong trí nhớ và trong những cách nhìn đã tách khỏi môi trường ban đầu. Tranh Nguyễn Linh không tìm cách phục dựng một sân khấu đã qua, mà quan sát điều gì còn ở lại sau khi sân khấu ấy lùi vào quá khứ.
Bởi thế, điều đọng lại sau khi xem tranh không hẳn là chèo. Đó là những hình ảnh tiếp tục sống sau khi nơi chốn từng sinh ra chúng đã đổi thay.
Họa sĩ Nguyễn Linh, 63 tuổi, sinh tại Hà nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội khóa 23 (1979-1983). Từng làm báo tại tạp chí Kiến trúc, năm 1990 ông chuyển hướng, dành đam mê cho hội họa. Ông được đánh giá tạo nhiều dấu ấn với dòng tranh văn hóa dân gian như chèo, hầu đồng. Họa sĩ đã thực hiện năm triển lãm cá nhân, trải dài từ năm 2006 đến 2023, cùng nhiều triển lãm nhóm trong và ngoài nước. Nguyễn Linh còn là một nhà sưu tập nghệ thuật, từng cùng họa sĩ Đào Vũ và Đại học Mỹ thuật Hà Nội thành lập trung tâm mỹ thuật Việt Art Center.
Nguyễn Thanh Sơn
Ảnh: Nhân vật cung cấp
